۱۱- افزایش اعتماد، صمیمیت و صداقت در فضای مجازی: پیش از این در استفاده از فضای تعاملی مانند چت، کاربران کمتر شخصیت و هویت خود را به درستی اعلام می کردند اما با شکل گیری شبکه های اجتماعی مردم از لذت استفاده از علم و صداقت دریافتن دوستان قدیمی به همراه اعتماد واقعی را بدست آوردند.
۱۲- برخی از تأثیرات منفی شبکه های اجتماعی نظیر :
شکل گیری و ترویج شایعات و اخبار کذب
تبلیغ و ترویج باورهای خاص با اهداف از پیش تعیین شده
نقض حریم خصوصی افراد
انزوا از محیط های واقعی اجتماعی
نیز قابل تصور است.
۱-۲ اهمیت و ضررت تحقیق:
فضای مجازی، فرصت شکل گیری اجتماعات جدید از کاربران را فراهم می کند. از زمان تونیس^[۱] و تلاش او برای تعریف دو گونه تجمع انسانی یعنی “اجتماع”^[۲] یا همان گمنشافت و گزلشافت، به بعد همه متفکرین علوم اجتماعی و فرهنگی، رودررو بودن محدودیت تعداد و ابتناء بر روابط عاطفی و نه عقلانی را از خصائص بنیانی اجتماع عنوان کرده اند. هر چند روابط کاربران شبکه های اجتماعی مجازی، رابطه ای با واسطه است و نه رودررو، اما بسیاری از پژوهشگران تمایل دارند از"اصطلاح” اجتماع برای اشاره به جمع کاربران شبکه های اجتماعی استفاده کنند.

شبکه های اجتماعی بعنوان یک موضوع در جامعه شناسی، انسان شناسی، جغرافیا، روانشناسی اجتماعی، علوم ارتباطات، علوم اطلاعات، مطالعات سازمانی، اقتصادو زیست شناسی مدرن همانند یک موضوع محبوب در زمینه تفکر و مطالعه پدیدار شده است. بالغ بر یک قرن است که مردم، شبکه اجتماعی مجازی را برای اشاره های ضمنی به مجموعه روابط پیچیده میان افراد در سیستم‌های اجتماعی در تمامی مقیاس ها از روابط بین فردی گرفته تا بین المللی مورد استفاده قرارمی دهند. در سال ۱۹۴۵، بارنز برای نخستین بار از اصطلاح قاعده مند برای مشخص کردن الگو هائی از رشته ها استفاده کرد که مفاهیم شبکه اجتماعی را مشخص می کند و بصورت رایج توسط دانشمندان علوم اجتماعی مورد استفاده قرار گرفته است.
گروه های محدود (مانند قبائل و خانواده ها) و طبقات اجتماعی (مانند جنسیت و قومیت) اندیشمندان بسیاری چون: استفان^[۳] لینتن فرمن، دونالدبارت، نیکولاس بورگاتی، استنلی و اسرمن، هریسون وایت، ولمن، و دیگران کاربرد شبکه های اجتماعی را به تفضیل بیان کرده اند و براهین تحلیلی از کل گرفته تا جزء، از ساختار گرفته تا روابط و افراد، از اخلاق گرفته تا رفتار شبکه های اجتماعی را مورد بررسی قرار داده اند.
امروزه استفاده از خدمات شبکه های اجتماعی نظیر فیس بوک روز به روز محبوبیت بیشتری پیدا کرده است. هم اکنون فیس بوک بعد ازپرتال بزرگی مثل یا هو و گوگل تبدیل به پر استفاده ترین خدمت اینترنتی شده است بسیاری از نهادهای مختلف جهانی و اینترنتی با اهداف گوناگون و مهمترین آنها تجاری و تبلیغاتی است، دست به راه اندازی شبکه های اجتماعی زده یا در صد خرید سهام مهمترین شبکه های اجتماعی دنیا هستند، نظیر رقابت گوگل و مایکروسافت بر سر سایت مای‌اسپیس و فیس بوک، در رقابت مای اسپیس، پر کاربرترین سایت شبکه اجتماعی دنیا، گوگل برنده شدو در رقابت بر سر فیس بوک، مایکروسافت برنده شد، ضمن اینکه یاهو هم بعد از راه‌اندازی نه چندان موفق"۳۶۰ درجه” به دنبال راه اندازی یک شبکه اجتماعی دیگر است.
بنظر می رسد شبکه های اجتماعی در آینده پیش از این اهمیت پیدا کنند. مسلماً در دنیای حقیقی هیچ گاه افراد علاقمند موضوعات مورد علاقه خودرا به این گستردگی نمی یافتند، توسعه مشارکتهای اجتماعی، تولید محتوای خبرو اطلاع رسانی توسط کاربران، انتشار سریع و آزادانه اخبار و اطلاعات، امکان عبور از مرزهای جغرافیایی، شکل گیری خرد جمعی، بیان ایده ها و نظرات بدون سانسور، دسترسی ساده و کامل به کلیه امکانات اینترنتی و بالابودن میزان صداقت و صمیمیت و اعتماد در فضای مجازی و دلایل مشابه دیگری با عث شده است که شبکه های اجتماعی به یکی از مهمترین ارکان اینترنت طی دو سه سال اخیر تبدیل شود.در ابتدا، مفهوم شبکه اجتماعی با حضور اورکات در میان کاربران ایرانی رواج پیدا کرد و در مدت کوتاهی آنقدر سریع رشد کرد که پس از برزیل و آمریکا، ایران سومین کشور حاضر در اورکات شد.
با نگاهی به تعدا کاربران شبکه های اجتماعی پرطرفدار دنیا به آسانی می توان میزان تأثیر گذاری این شبکه ها را درک نمود این شبکه ها مجموعاً بیش از یک میلیارد کاربر دارند و تعامل این کاربران به لحاظ تأثیرات اجتماعی سیاسی و اقتصادی بسیار مهم می باشد.
با شناخت این نوع رسانه ها و میزان تأثیرگذاری آن و نحوه انتشار اخبار و اطلاعات در جامعه می‌توان در مدیریت کردن پیشامدهای حاصل از استفاده از این رسانه هاو بهره گیری مناسبتر از آن در توسعه فرهنگ جامعه موثر بود . با شناخت ظرفیت های این رسانه ها و درک فرصت ها و تهدید‌های آن میتوان بهره لازم را از آن برد.
۱-۳ اهداف تحقیق:
این پژوهش در نظر دارد تا با بررسی رسانه های جدید نظیر فیس بوک، به شناخت بهتر و دقیق تر این نوع رسانه دست یابد و تأثیرات این رسانه نوظهور را بر ماهیت تولید اخبار و انتشار آن در جامعه را مورد مداقه قراردهد.
بدین منظور از بین شبکه های اجتماعی مجاز حاضر، فیس بوک بعنوان هدف اصلی این پژوهش در نظرگرفته شده است. چرا که از جمله مهمترین و پر طرفدارترین شبکه های اجتماعی در ایران محسوب می شود و در بین انواع کاربران شبکه اجتماعی فیس بوک دیدگاه روزنامه نگاران تهرانی عضو در فیس بوک را مورد بررسی قرار خواهد داد.
۱-۴ سوال‌های تحقیق:

آیااعتماد افراد به نهادها در استفاده آنان از شبکه های اجتماعی نقش دارد؟
آیا فیس بوک به دلیل ویژگیهای منحصر به فرد نسبت به سایر رسانه ها باعث جلب مخاطب بیشتری گردیده است؟
آیا میزان مشارکت اجتماعی افراد در استفاده آنان از شبکه های اجتماعی نقش دارد؟
آیا بی طرفی رسانه های دولتی در استفاده از شبکه های اجتماعی برای ارتباط با مخاطبان و یا فروش بیشتر نقش دارد؟
آیا بی طرفی رسانه های دولتی در استفاده از شبکه های اجتماعی نقش دارد؟
آیا فیس بوک نسبت به سایر رسانه‌ها در تغییر ماهیت انتشار اخبار و اطلاعات به مخاطب موفق‌تر عمل کرده است؟
آیا سن در میزان استفاده از شبکه های اجتماعی نقش دارد؟
آیا جنسیت در میزان استفاده از شبکه های اجتماعی نقش دارد؟
آیا تحصیلات در میزان استفاده از شبکه های اجتماعی نقش دارد؟
۱-۵ فرضیه های تحقیق:
بین میزان اعتماد افراد به نهادها و میزان استفاده آنان از شبکه های اجتماعی رابطه معناداری وجود دارد.
از دیدگاه پاسخگویان فیس بوک به دلیل ویژگیهای منحصر به فرد نسبت به سایر رسانه ها باعث جلب مخاطب بیشتری گردیده است.
بین میزان مشارکت اجتماعی افراد و میزان استفاده آنان از شبکه های اجتماعی رابطه معناداری وجود دارد.
بین بی طرفی رسانه های دولتی و استفاده از شبکه های اجتماعی برای ارتباط با مخاطبان و یا فروش بیشتر رابطه معناداری وجود دارد.
بین بی طرفی رسانه های دولتی و استفاده از شبکه های اجتماعی ارتباط معناداری وجود دارد.
از دیدگاه پاسخگویان فیس بوک نسبت به سایر رسانه‌ها در تغییر ماهیت انتشار اخبار و اطلاعات به مخاطب موفق‌تر عمل کرده است.
بین سن و میزان استفاده از شبکه های اجتماعی رابطه معناداری وجود دارد.
بین جنسیت و میزان استفاده از شبکه های اجتماعی رابطه معناداری وجود دارد.
بین تحصیلات و میزان استفاده از شبکه های اجتماعی رابطه معناداری وجود دارد.
۱-۶ روش تحقیق:
روش تحقیق در پژوهش پیش رو پیمایشی است . پیمایش یکی از روش های اصلی و قدیمی پژوهش در شاخه های مختلف دانش و بویژه در علوم اجتماعی است که مجموعه ای از روش های منظم و استاندارد برای جمع آوری اطلاعات درباره افراد، خانواده ها و یا مجموعه های بزرگتر مورد استفاده قرار می گیرد. جمع آوری اطلاعات از طریق پرسش از افرادی که به طور منظم انتخاب شده و در گروه های نمونه دسته بندی شده اند صورت می گیرد با گردآوری داده های کمی، ویژگی ها یا نظرات یک گروه خاص (جمعیت) را مورد مطالعه قرار می دهد
پیمایش روشی برای بدست آوردن اطلاعاتی دربارۀ دیدگاه ها، باورها، نظرات، رفتارها یا مشخصات گروهی از اعضای یک جامعه آماری از راه انجام تحقیق است. یا تحقیق پیمایشی (Survey) عبارت است از اجرای پرسشنامه ها روی نمونه ای از پاسخگویانی که از میان جمعیتی انتخاب می شوند. پیمایش بر اساس مراتب روش شناسانه طرح شکل می گیرد؛ بدین ترتیب که هیچ بخشی آغاز نمی شود مگر آنکه مرحله قبلی خاتمه یافته باشد
۱-۷ جامعه آماری:
جامعه آماری عبارتست از کلیه عناصر و افرادی که در یک مقیاس جغرافیایی مشخص دارای یک یا چند صفت مشترک باشند . هرچه جامعه آماری کوچکتر باشد میتوان آنرا دقیقتر از یک جامعه آماری بزرگتر مطالعه نمود.
در این بررسی روزنامه نگاران تهرانی عضو شبکه اجتماعی فیس بوک با مشخصه ( تحصیلات مرتبط با روزنامه نگاری )جمعیت آماری محسوب می شوند . با توجه به اینکه هیچگونه آماردقیقی از تعداد روزنامه نگاران تهرانی در سال جاری موجود نبود و آخرین آمار مربوط به ۲ سال پیش بود و همچنین عدم وجود آمار از تعداد روزنامه نگاران عضو فیس بوک ، لیست روزنامه های در حال انتشار تهران از معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد اخذ گردید ، ودر کلیه روزنامه ها ی در حال انتشار پرسشنامه در میان تحریریه روزنامه پخش گردید تا روزنامه نگاران عضو فیس بوک پرسشنامه را تکمیل نمایند .
۱-۸ قلمرو زمانی تحقیق:
به مدت ۴ ماه از ابتدای آبان ماه ۱۳۹۰ تا پایان بهمن ۱۳۹۰
۱-۹ تعریف واژگان و مفاهیم:
شبکه اجتماعی: شبکه‌ی اجتماعی یک ساختار اجتماعی است که از گروه‌هایی- که عموماً فردی یا سازمانی هستند- تشکیل شده است که توسط یک یا چند نوع از وابستگی‌ها به هم متصل‌اند. شبکه‌های اجتماعی در بستر یک جامعه اطلاعاتی پیچیده، کارکرد موثر شبکه (همگرایی) را تصویر می‌کند به بیان دیگر یک شبکه اجتماعی، سایت یا مجموعه سایتی است که به کاربرانی که دوست دارند علاقه‌مندی‌ها، افکار، فعالیت‌های خودشان را با دیگران به اشتراک بگذارند و دیگران هم با آنان به اشتراک بگذارند، این امکان را می‌دهد.
فیس بوک^[۴]: یک سایت اجتماعی است که توسط سازنده جوان خود مارک زاکربرگ^[۵] در چهارم فوریه سال ۲۰۰۴ راه اندازی شد. این سایت هم اکنون از نظر تعداد کاربر عضو و نیز از نظر کارشناسان، در زمینه سایت های اجتماعی، برتر از مای اسپیس و امثال آن و در حقیقت در زمینه کاری خود، سایت شماره ۱ جهان محسوب می شود.
فصل دوم ادبیات تحقیق
۲-۱ بخش اول:
۲-۱-۱ سیر تکامل وسایل ارتباط جمعی:

۲۰۰۵

شرکت‌های موفق در حوزه‌ی فاوا معمولا توسط کارآفرینان ایجاد می‌شوند.
سیاست‌های دولتی باید پرورش چنین کارآفرینانی را (با توجه به سیستم ملی نوآوری) بهبود بخشند.
آموزش کارآفرینی در دانشگاه‌های دارای رشته ارتباطات و فناوری اطلاعات
تشویق کارآفرینان (بزرگ و کوچک) به ورود به بازار وسیع اپراتورها

۷

سند سیاست‌های مخابرات و اینترنت افغانستان

افغانستان

وزارت ارتباطات

۲۰۰۳

دولت به دنبال توسعه‌ی کارآفرینی در بخش مخابرات و اینترنت از طریق تعامل با کارآفرینان و تشویق سرمایه‌داران افغانی خارج از کشور جهت سرمایه‌ی در بخش مخابرات در داخل کشور است.

۸

سند سیاست‌های ارتباطات و فناوری اطلاعات افغانستان

افغانستان

وزارت ارتباطات

۲۰۰۳

در حوزه کارآفرینی؛ هدف‌گذار‌ی برای ایجاد پارک‌های فناوری کرده است تا از طریق آن ایده‌های جدید حوزه فناوری اطلاعات را در راستای توسعه‌ی کارآفرینی استفاده نماید.

گسترش کارآفرینی، اشتغال و نیروی کار ماهر در حوزه جزو اهداف است

۹

برنامه‌ی اجرایی و سیاست‌های فناوری اطلاعات پاکستان

پاکستان

وزارت علوم و فناوری

۲۰۰۰

توسعه‌ی کارآفرینی، جذب سرمایه‌گذاری و ایجاد شرکت‌های چندملیتی در حوزه‌های مختلف با استفاده پارک‌های فناوری اطلاعات
توسعه‌ی کارآفرینی و خدمات صنعتی با بهره گرفتن از فناوری اطلاعات

چارچوب نظری تحقیق
در سیاست‌های توسعه‌ی کارآفرینی باید عناصر کسب‌وکار و منافع ذی‌نفعان اعم از بخش خصوصی و دولتی در نظر گرفته شود که در این میان سؤالات متعددی مطرح می‌شود، به طور کلی نمونه‌هایی از سؤالات موجود در این حیطه شامل موارد ذیل است.
چه نوع سیاست‌هایی می‌توانند ظهور کارآفرینی مبتنی بر فناوری اطلاعات را توسعه دهند؟
چه نوع دیدگاه نظری ما را در درک این فاکتورها یاری خواهند داد؟
کارآفرینی مبتنی بر فناوری اطلاعات در کشورهای منطقه و کشور ما چه تفاوت‌هایی باهم دارند؟
آیا می‌توان گفت برخی از سیاست‌های کارآفرینی مبتنی بر فناوری اطلاعات در مقایسه با سایر سیاست‌ها از تناسب و انطباق بیش‌تری با نیازهای ویژه تحقیق ما برخوردار هستند؟
چگونه می‌توان سیاست مناسب را شناسایی نمود؟
همان‌طور که ذکر شد، در انجام این پژوهش مولفه‌های مختلفی بر خروجی پژوهش تاثیر خواهند گذاشت. که شکل زیر تاثیر این مولفه‌ها بر تدوین سیاست‌های مناسب را نشان می‌دهد:
شکل ‏۲‑۶- مولفه‌های تاثیرگذار بر تدوین سیاست‌های مناسب توسعه‌ی کارآفرینی مبتنی بر فا
لذا تدوین سیاست‌های مناسب برای توسعه‌ی کارآفرینی‌ مبتنی بر فناوری اطلاعات غیرقابل انکار است. از مطالب گفته شده مؤلفه‌های زیر به عنوان سازه‌ی پژوهش شناسایی شده است.
تدوین سیاست (سیاست‌گذاری)
فناوری اطلاعات
کارآفرینی‌های مبتنی بر فناوری اطلاعات
سایر سازه‌ها
در سایر مراحل تحقیق و از طریق مصاحبه سازه‌های بیش‌تری استخراج شده و نهایتاً بر اساس پرسش‌نامه اثر این سازه‌ها بررسی خواهد شد.
۲-۴-۱- جمع بندی کلی مرور ادبیات و ارائه‌ مدل مفهومی
نتایج اولیه از بررسی ادبیات موضوع نشان دهنده این موضوع است که بین توسعه‌ی فناوری اطلاعات و کارآفرینی رابطه‌ی علّی وجود دارد. (Leitão J., Ferreira J. 2007) و از طرفی با کاهش نرخ رشد صنعت مدیران شرکت‌ها به دنبال یافتن استراتژی‌های جدیدی برای باقی ماندن در عرصه رقابت هستند. این رقابت در رشد صنعت باعث شد که شرکت‌ها با بهره گرفتن از توسعه‌ی فناوری اطلاعات ابتکارهایی در تعریف مجدد مفهوم مدل‌های تجارت‌ خود ایجاد کنند، که این توسعه‌ در عرصه‌ی فناوری اطلاعات موجب کاهش هزینه‌های سیستم‌های اطلاعاتی (Martinez,2009) و افزایش درآمد و سودآوری شرکت‌ها (Chisholm,2005; heim,2000) و در نهایت افزایش اثرگذاری سازمان بر روی ذی‌نفعان خود می‌شود. (Henry, 2005) بر همین اساس شرکت‌ها برای پیشی گرفتن از رقبای خود در بازار راه‌حل را در گرو پاسخ دادن به تقاضاها برای محصولات و خدمات جدید یافتند و استفاده از فناوری اطلاعات در تولید این محصولات و ارائه‌ خدمات فاکتور موثری است که کارآفرینی را توسعه می‌دهد.
پیچیدگی مسایل اجتماعی و اقتصادی امروزه بیش از گذشته است و به سرعت نیز در حال افزایش است، سیاست‌های بعضا نامناسب و بورکراتیک از وضعیت کارآفرینانه دور هستند که این امر ضرورت سیاست‌گذاری مناسب در زمینه‌ی چالش‌های اجتماعی و اقتصادی و پاسخ‌گویی در برابر آن را به امری اجتناب‌ ناپذیر تبدیل کرده است. از این‌رو دولت‌ها شروع به تدوین سیاست‌هایی در عرصه‌ی کارآفرینی بر مبنای فاوا و تقویت زیرساخت فناوری اطلاعات، اصلاح قوانین و نهادسازی کردند.

۱_۷ جامعه و نمونه آماری:
جامعه آماری این پژوهش شامل ۲۸ نفر از مدیران ارشد و میانی در سازمان های دولتی ایران است. که اکثر این مدیران دارای تحصیلات آکادمیک در زمینه مدیریت و همپنین سوابق فعالیتهای علمی و اجرایی در این زمینه هستند. نمونه پژوهش انتخاب هدفمند مدیران بر اساس مسئولیت و رده مدیران در سازمان است به این صورت که در سازمانها با مدیرانی که در رده های بالا و همچنین مدیرانی که مسئولیت نظام ها و برنامه های ایده یابی و پیشنهادگیری را برعهده داشتند جهت مصاحبه انتخاب شدند. این سازمانها بصورت در دسترس و از بین سازمانهای دولتی تهران انتخاب شدند.
۱_۸ قلمرو پژوهش
قلمرو زمانی پژوهش از فروردین ۱۳۹۲ لغایت خرداد ۱۳۹۴ می باشد.
قلمرو مکانی پژوهش شهر تهران می باشد.
۱_۹ مراحل انجام پژوهش
شکل ۱_۱: مراحل انجام پژوهش
۱_۱۰ جنبه جدید بودن و نوآوری:
تحقیقات علمی در خصوص ایجاد سیستمی به منظور بهره گیری و مدیریت ایده های کارکنان و سایر ذینفعان سازمان در راستای نوآوری در ۲ دهه اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته است و سازمانهای زیادی در سطح جهان چه در بخش خصوصی و چه در بخش عمومی توجه خود را به این موضوع معطوف کرده اند. اکثر این سازمانها با توجه به مقتضیات و موقعیت جغرافیایی و مشخصات بومی اقدام به طراحی سیستمهایی جهت استفاده از ایده های کارکنان خود نموده اند اما از آنجا که فاکتورهای زیادی از جمله فرهنگ بر نحوه اجرای این کار تاثیر گذار است هنوز بر سر یک مدل جامع که در اکثر سازمانها و در اکثر کشورهای دنیا قابل کاربرد باشد محققین به توافق نرسیده اند. از دهه ۶۰ هجری شمسی در ایران نیز تلاشهایی به منظور بهره گیری از نظرات و ایده های کارکنان انجام شده که بیشتر براساس بهره گیری از توفیقات و دستاوردهای کشور ژاپن در این رابطه بوده است. از نمونه این تلاشها می توان به نظام پیشنهادهای کارکنان دولت اشاره نمود.
با توجه به ناکامی ها و مشکلاتی که در استفاده از نظام پیشنهادهای ژاپنی در ایران وجود داشت و از آنجا که تا کنون سیستم منسجمی بر اساس ویژگی های بومی ایران جهت ساماندهی به ایده های کارکنان طراحی نشده است و تحقیقات جامعی تاکنون در این زمینه در کشور صورت نگرفته است. لذا بر این شدیم تا طرحی را ارائه کنیم که اجرای آن منجر به ایجاد سیستم یکپارچه مدیریت ایده ها در یک مجموعه منسجم و قابل استفاده در بخش دولتی ایران گردد.
۱_۱۱ تعریف واژگان
واژگان کلیدی این پژوهش عبارتند از : مدیریت ایده ها ، سازمان دولتی، خدمات عمومی.
مدیریت ایده ها: مدیریت ایده فضایی را فراهم می کند که در آن، ایده ها خلق و جمع آوری شوند، در شبکه ای با تمام پرسنل و کارکنان تسهیم شود، مورد ارزیابی و تجزیه و تحلیل قرار گیرند و سپس برترین ها انتخاب شده، در صورت لزوم توسط تیم های بهبود تصحیح و عیب یابی گردند و به اجرا در آیند. در سخن کوتاه ، مدیریت ایده به سازمان اطمینان می دهد که هیچ ایده، اشتباه و مشکلی در سازمان مفقود نمی شود و از حافظه سازمان پاک نمی شود و تمام آن ها، در راستای ایجاد بهبود و نوآوری در سازمان بکار گرفته می شوند.
سازمان : سازمان روابط منظم افرادی است که تحت سلسله مراتب مختلف، دارای وظایف گوناگون می باشند؛ ولی برای رسیدن به هدف و یا اهداف مشترکی همکاری دارند.

مدیریت : فرآیندی است در جهت بکارگیری موثر و کارآمد منابع مادی و انسانی شامل مراحل برنامه ریزی، سازماندهی، بسیج منابع و امکانات، هدایت و کنترل برای دستیابی به اهداف سازمانی که براساس نظام ارزشی مورد قبول صورت می پذیرد.
خدمات عمومی:  یک اصطلاح معمول به معنی فراهم‌آوری برخی خدمات توسط دولت به شهروندان است. این خدمات ممکن است به شکل مستقیم توسط دولت به مردم ارائه و یا با پشتیبانی دولت از بخش خصوصی به منظور ارائه خدمات به شهروندان انجام می‌پذیرد. بیانگر آن است که برخی خدمات باید بدون درنظرگرفتن سطح درآمد شهروندان و به شکل همگانی در دسترس عموم قرار گیرد. آموزش، انرژی و حمل و نقل عمومی از جمله‌ی این خدمات است.
فصل دوم
مروری بر ادبیات پژوهش
۲_۱ مقدمه
چرا ایده مهم است؟
“چرخ، دستگاه چاپ، حباب لامپ، پنیسیلین، ترانزیستور و یا هر اختراع، اکتشاف و توسعه بزرگ دیگری که توسط انسان بوجود آمده است ابتدا از یک ایده ابتدایی آغاز شده.” مارک فریتز
در سازمانها و شرکتهای مختلف دنیا هر روزه شاهد تولید ایده های مختلف و درنتیجه محصولات، خدمات و اکتشافات بدیع و تازه هستیم که زندگی بشر را تحت تاثیر قرار داده است. هرچند ممکن است که ارزش و هدف این ایده ها بسیار با هم متفاوت باشد اما مقالات و مطالعات متنوعی در رابطه با چگونگی خلق، یافت، پرورش، ارزیابی و اجرایی سازی ایده ها پرداخته است.
سازمان ها اغلب به عنوان مجموعه ای از ساختمانها، افراد، ارتباطات و گردش مالی شناخته می شوند و کمتر به آنها با نگرش مجموعه ای از ایده های غیر ملموس توجه شده است. در حالیکه این ابر ایده، ماده اولیه ایجاد کننده نوآوری به حساب می آید. پس اینکه این ایده ها چه هستند، حجمشان چه اندازه است، از کجا می آیند و به کجا می روند و چگونه پردازش می شوند سوالاتی است که باید به آنها پاسخ داده شود. فیلدهای جدید مطالعاتی از قبیل مدیریت ایده ها، مدیریت خلاقیت و مدیریت نوآوری به مطالعه اینکه چگونه شرکتها می توانند نسبت به تولید و مدیریت ایده ها اقدام کنند پرداخته است. بی شک ایده ها برای نوآوری بسیار مهم است و بعضی از آنها از بقیه با اهمیت تر هستند. (Glassman, 2009) لذا نیاز است که بدانیم ایده چگونه تعریف می شود.
۲_۱ _۱ تعریف ایده:
در فرهنگ لغت فارسی و سایت vazheyab.com ایده به عنوان عقیده، فکر، اندیشه ، تصور و رای تعریف شده است و در فرهنگ لغت انگلیسی در وبسایت thefreedictionary.com به عنوان چیزی که در ذهن به عنوان حاصل یک فعالیت ذهنی ساخته شده و شکل می گیرد تعریف شده است. اچ جی ولز نویسنده انگیلیسی درباره ایده می گوید ” ایده دامنه وسیعی را شامل می شود، کل تاریخ بشر در یک عبارت تاریخچه ای از ایده هاست!”
افلاطون یکی از اولین افرادی است که نسبت به تعریف ایده بصورت جزئی بحث هایی را مطرح نمود. البته این نکته مهم است که مفهوم ایده بکار برده شده در فلسفه های یونانی با تعریف فعلی آن در زبان انگلیسی تا حدودی متفاوت است. در فلسفه، ایده ها معمولا به عنوان تصاویر تجسمی ذهنی از یک جسم ساخته می شوند. همچنین ایده ها می توانند مفاهیمی انتزاعی باشند که توسط تصاویر ذهنی تجسم نمی شوند.(Wikipedia, 2015)
در فرهنگ عربی و اسلامی واژه ایده و ایده آلیسم افلاطونی با واژه مُثُل ترجمه شده است. واژه مُثل، جمع «مثال» و برگرفته از کلمه ایده (Idea) است. ایده به معناى تصور، مفهوم ذهنى، اندیشه، خیال، عقیده، نظر، گمان، نیت، مقصود، معنا، آگاهى، نقشه کار، طرح، طرز فکر و نمونه واقعى به کار رفته است. ایده یا ایدوس (eidos) یک واژه قدیمى یونانى است که در عربى به «مثال» ترجمه شده است.
اندیشه‏وران اسلامى تفاسیر فراوانى را درباره نظریه مُثل افلاطون ارائه کرده‏اند. آنان بسته به مشرب فکرى و ذوقى خود، برداشت و نگرشى ویژه نسبت به عالم مُثل عرضه مى‏کنند، و بالطبع، هریک، نگرش خود را تفسیر صحیح نظریه مُثل، و نگرش‏هاى دیگر را نادرست مى‏داند. سهروردى به پیروى از برخى بزرگان حکمت همچون انباذقلس^[۴] (ِامپدوکلس)، هرمس و فیثاغورس معتقد است هریک از انواع مادى و جسمانى مثالى در عالم عقل دارد و این مثال، نورى مجرّد از ماده، قائم به ذات و تدبیرکننده نوع و حافظ آن است که در زمان و مکان جاى ندارد. این صورت (مثال) بسیط، همانند روح براى صورت نوعیه جسمانى است و صورت جسمانى، حکم سایه و پرتو را براى آن نور پرفروغ دارد (رضایی و یزدانپناه، ۲۰۱۰)
جیمز وب یانگ نویسنده کتاب تکنیکی برای تولید ایده ها می گوید “یک ایده نه بیشتر و نه کمتر از یک ترکیب جدید از عناصر گذشته است” همچنین رابرت فوستر می نویسد: ” ایده چیست؟ اگر قرار است تنها یک چیز را از گفته های من به خاطر بسپارید، یادتان باشد که ایده یک شاهکار آمیزش است. “(Foster, 1998)
جکس سالامون هادامارد ریاضی دان فرانسوی و مبتکر تئوری آشوب عنوان می کند که ” واضح است که کشفیات و اختراعات چه در ریاضی و یا هر جای دیگر بوسیله ترکیب ایده ها بوجود می آید” (Ben-Menahem, 2009)
آرتور کوستلر نویسنده کتاب “اقدام خلاقیت” اینطور می نویسد که “خلاقیت در اصل به مفهوم خلق و یا تولید سیستمی از ایده ها از هیچ و پوچ نیست بلکه ترکیب الگوهای مناسب فکری بوسیله فرایند باورسازی است” (Foster, 1998) بر اساس تعریف لغوی ایده می توان استنتاج کرد که ایده ها از انسان و نه ماشین و کامپیوتر و از طریق یک فرایند ذهنی بدست می آیند پس می توان ایده را اینگونه تعریف کرد: حاصل یک فعالیت ذهنی ، جاییکه دانش، اطلاعات، واقعیت ها و ایده های گذشته با هم ترکیب می شوند و درنهایت در قالب یک ایده جدید نمایش داده می شود.(Glassman, 2009)
به نظر نگارنده این تحقیق، با توجه به جمیع نظرات می توان ایده را اینگونه تعریف کرد: ایده نتیجه یک تفکر ذهنی در رابطه با تغییر در دانش، اطلاعات،یافته ها و تصورات گذشته به کمک ترکیب و باز خلق آنها در راستای رسیدن به وضع مطلوب تر می باشد. که عبارت مطلوب تر به ایده دهنده مربوط می شود یعنی از نظر ایده دهنده مطلوب تر باشد. لذا اینگونه می توان عنوان کرد که در تعریف ایده ۳ موضوع اصلی مطرح است: ۱- تفکر ذهن انسان ۲- ترکیب دانش و اطلاعات گذشته ۳- رسیدن به وضع مطلوب تر. برای اثبات این تعریف می توان یک آزمایش کوچک انجام داد بدین صورت که ما بدنبال ایده ای برای اتومبیل جدید جمع شو هستیم، پس ما بدنبال ترکیب تفکر پایه ای اتومبیل (دانش گذشته) با ایده ها و مفهوم های دیگر در راستای رسیدن به وضعیت مطلوب تر (اشغال جای کمتر توسط اتومبیل در هنگام عدم استفاده) هستیم. برای مثال:
اتومبیل + اسباب بازی های تا شو کودکان= اتومبیل جمع شو جدید
مطمئنا ایده ها بسیار گسترده هستند و موضوعات مختلفی را در بر می گیرند اما از آنجا که این تحقیق مربوط به مدیریت ایده های سازمانی می شود لذا هدف ما از ایده عبارت است از فرصتها، مفاهیم و نظراتی که منجر به تولید محصولات و یا خدمات جدید و یا بهبود در فرآیندها و عملکرد سازمان شود و یا به عبارت کلی تر ایجاد کننده ارزش برای سازمان باشد. این تعریف ما را به مفهوم فرایند نوآوری نزدیک می کند. راکفورد ۱۰ محدوده را برای نوآوری برمی شمارد (Rochford, 1991):
مدیریت: ساختار سازمانی، فرایند های مدیریت و خط مشی ها
استراتژی: چگونه سازمان اقدامات آینده را برنامه ریزی می کند
کارکنان: جذب، پذیرش، نگهداشت، آموزش، انگیزش و ارتباطات اجتماعی پرسنل
محصولات و خدمات
فرآیندها:فرآیندهای جدید و پیشرفت ها در فرآیندهای جاری، بازدهی و اثربخشی
ابزار: ماشین آلات، مدل ها، تئوری ها و فعالیت هایی که شازمان از آنها استفاده می کند
تکنولوژی: که توسط سازمان استفاده یا خلق می شود
تامین کنندگان: یافت، گزینش،نفوذ و ارتقای تامین کنندگان سازمان
توزیع بازار: روش های یافت، توزیع، تحویل و تامین مشتریان
برند: فرهنگ، کلمات، عبارات، شعارها و علائمی که سازمان با آنها خود را در دنیا مطرح می کند
همانطور که مشخص است ایده ها در قالب های مختلف و در محدوده های متنوعی قابل ارائه هستند.
۲_۱_۲ ایده های بدیع یا قدیمی؟
راه دیگری که برای تقسیم بندی ایده می تواند بکار رود این است که آیا ایده بدیع است و یا قدیمی. شاید خیلی ها بر این باور باشند که سازمانها نیازمند ایده های جدید هستند اما بایددر نظر داشته باشیم که ایده های قدیمی هم ممکن است به همان اندازه قابل کاربرد باشند. برای مثال سازمان شما قصد دارد تا رضایت پرسنل را افزایش دهد. ایده های قدیمی مانند افزایش حقوق و مزایای کارکنان و یا مرخصی تشویقی ممکن است بیشتر از هر ایده جدیدی قابل کاربرد باشد.

هرترامپ^[۹۲](۲۰۰۱)، اسانس آویشن را به عنوان ضدباکتریای، ضدقارچ و ضدسرطان گزارش کرده است.
فصل سوم
مواد و روش‌ها
۳-۱- برداشت گیاه
برداشت آویشن شیرازی از منطقه قرق انجام گرفت: برداشت گیاه از پناهگاه حیات وحش بختگان شماره ۲ در طی سه دوره زمانی (اردبیهشت، خرداد و اوایل مرداد ماه ۱۳۹۳) در منطقه تنگ نقاره خانه واقع در منطقه خانه کت و در محدوده پناهگاه بختگان انجام شد(جدول ۳-۱) و عکس(۳-۱).
جدول ۳-۱- مشخصات منطقه جمع ‌آوری گیاه آویشن شیرازی

عکس ۳-۱- تصویر ماهواره ای منطقه برداشت گیاه آویشن شیرازی
برداشت گیاه از منطقه در سه بازه زمانی و در سه مرحله رویشی گیاه (قبل از گلدهی، مرحله گلدهی و مرحله تشکیل بذر) انجام شد. گیاهان از ارتفاع ۱۰ سانتی‌متری سطح زمین برداشت شد (امیدبیگی،۱۳۷۳ ؛ نقدی بادی، ۱۳۸۱) (شکل شماره ۳-۱)
شکل ۳-۲- نمایی از برداشت گیاه آویشن شیرازی در منطقه قرق
۳-۲- استخراج اسانس
۳-۲-۱- مواد و وسایل لازم
کلونجر، هیتر، ان هگزان، سولفات سدیم، سرنگ همیلتون، ظروف شیشه‌ای تیره جهت نگهداری اسانس.
۳-۲-۲- روش کار
۳-۲-۲-۱- خشک کردن گیاه
به منظور اسانس‌گیری گیاهان برداشت شده در سایه و در دمای کمتر از ۳۰ درجه سانتی‌گراد و به مدت ۱۵ روز کاملا خشک گردید (ولاگ ،۱۳۸۷) شکل (۳-۲).
شکل ۳-۳- نمایی ازخشک شدن گیاه
۱۰۰ گرم پودر خشک و آسیاب شده از هر سه مرحله رویشی گیاه آویشن شیرازی به صورت جداگانه داخل سه بالن (هرکدام ۲۰۰۰ میلی لیتری) ریخته شد و به هر کدام از بالن‌ها به ترتیب ۱۰۰۰ میلی‌لیتر آب اضافه شد تا سطح پودر با آب مقطر پوشانده شد. بالن به دستگاه اسانس‌گیری وصل و توسط حرارت آب بالن به جوش آمد و به مدت ۳- ۴ ساعت اسانس‌گیری انجام گرفت (نیک آور، ۱۳۸۳). اسانس‌ها پس از آب‌گیری توسط سولفات سدیم بدون آب، توسط سرنگ به درون ویال شیشه‌ای ریخته شد، برای خارج شدن ان هگزان از اسانس، از هوای خنک سشوار به مدت ۳ دقیقه استفاده شد. اسانس تا زمان آنالیز در ویال شیشه‌ای قرار گرفت، درِ شیشه‌ها با پارافیلم پیچیده شد و سپس ویال‌ها در فویل آلومینیومی پیچیده و در دمای ۴ درجه سانتی‌گراد نگهداری شد (Mewes. Et al., 2008). عمل اسانس‌گیری برای هر نمونه ۳ بار تکرار گردید. مقادیر بر اساس درصد وزنی به وزنی محاسبه شد و با عنوان درصد اسانس^[۹۳] گزارش گردید. شکل ۳-۳ مراحل اسانس‌گیری را نشان می‌دهد. استخراج اسانس در آزمایشگاه گیاهان دارویی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس صورت گرفت.

شکل ۳-۴- نمایی از اسانس‌گیری گیاه به روش تقطیر با آب توسط کلونجر
۳-۳- آنالیز اسانس
جهت بررسی میزان اسانس در هر تیمار و هر تکرار مقدار ۲/ میکرولیتر از اسانس به دستگاه گاز کروماتوگرافی(GC ) تزریق گردید و نوع ترکیب‌های موجود در اسانس با بهره گرفتن از دستگاه گاز کروماتوگرافی و جرم سنجی (GC/MS) با بهره گرفتن از کتابخانه موجود در دستگاه مشخص گردید. میزان ترکیبات و نوع هر ترکیب با بهره گرفتن از ضریب بازدارندگی و شاخص کواتز برای هر ترکیب مشخص شد.
۳-۴- مشخصات دستگاه گاز کروماتوگرافی جهت تعیین مقدار ترکیب‌های تشکیل دهنده اسانس

• پذیرش به‌طور ضمنی و به‌عنوان عرف بانکی

• پذیرش در رویه قضایی

از نظر تاریخی، رازداری بانکی، نخستین بار در رویه قضایی انگلیس پذیرفته شده است. مهم‌ترین رایی که در این خصوص مورد استناد قرار می‌گیرد پرونده ذیل است :
Tournier v National Provincial and Union Bank of England
در این پرونده، خواهان که یک کارگر بود، آدرس ثابتی نداشت. از این رو، وی به بانکی که در آن حساب داشت، آدرس کارفرمای خود را داده بود. در یک مورد، یک چک ۱۰ پوندی وی برگشت خورد. بانک، به کارفرمای وی اطلاع داد که وی وضعیت مالی خوبی ندارد و به‌طور جدی مشغول شرط‌بندی است. در نتیجه این کار، کارفرمای خواهان، وی را اخراج کرد. در رایی که دادگاه به تقاضای کارگر مزبور علیه بانک صادر کرد، اعلام کرد که بانک، وظیفه داشته است که اطلاعات مشتری خود را به صورت محرمانه نگهدارد‌ و آن را جز در صورت رضایت وی یا در صورتی که مجوز قانونی برای افشاء وجود داشته باشد، افشاء نکند. پرونده فوق، که مبنای قاعده رازداری بانکی در حقوق انگلستان به شمار می‌رود، در حقوق سایر کشورهایی که نظام حقوقی آن ها متاثر از انگلیس است نیز مورد استناد قرار گرفته است. کانادا، هنگ‌کنگ، ایرلند، نیوزلند، پاکستان و ایالات‌متحده آمریکا نیز به همین رأی استناد کرده‌اند و آرایی مشابه با آن صادر کرده‌اند. «در قلمرو قضایی کامن لا، گذشته از وجود یک تعهد کلی برای حفظ اسرار، اخیراً تعهدات قانونی بیشتری به ویژه راجع به حمایت از داده ها، وضع شده است.»^[۷۷]

گاه مقررات رازداری بانکی، به صورت شرط ضمن عقد، مورد توافق طرفین قرار می‌گیرند. رابطه بانک و مشتری، همواره یک رابطه قراردادی است. مشتری بر اساس یک قرارداد، وجوه خود را نزد بانک سپرده‌گذاری می‌کند و بانک نیز بر اساس قرارداد، خدماتی را در مقابل دریافت کارمزد به مشتری ارائه می‌کند. می‌توان در این قراردادها درج کرد که بانک، موظف به محرمانه تلقی کردن اطلاعات مشتری است و می‌تواند جز در موارد قانونی از افشای آن ها خودداری کند. چنین شرطی که «شرط محرمانگی»نامیده می‌شود، در قراردادهای بانکی دنیا امری متداول و مرسوم است. بر اساس چنین شرطی، اگر بانک جز در موارد قانونی، اطلاعات مشتری را افشاء کند، مرتکب تخلف قراردادی شده و می‌توان خسارات ناشی از این تخلف را از وی مطالبه کرد. گاهی اوقات نیز حفظ اسرار مشتری و عدم افشای اطلاعات مالی وی‌، به‌عنوان شرط ضمنی – در مقابل شرط صریح قراردادی – در نظر گرفته می‌شوند. به‌طور کلی عقود و قراردادها نه فقط طرفین را به آنچه که در عقد تصریح شده است ملزم می‌کند، بلکه طرفین قراردادها به تمامی آنچه به موجب عرف، حاصل می‌شود نیز ملزم می‌باشند «ماده ۲۲۰ قانون مدنی ایران». بر این اساس، از آنجایی که در تمامی نظام‌های حقوقی دنیا، وظیفه رازداری برای بانک ها در نظر گرفته شده است، می‌توان گفت که عرف بانکداری ایجاب می‌کند که این تکلیف، حتی در صورتی که در قرارداد، صراحتاً شرط نشده باشد نیز برقرار باشد. برخی کشورها، رازداری بانکی را در قوانین کیفری خود درج کرده‌اند. نمونه بارز آن ها فرانسه و کشورهایی است که نظام حقوقی آن ها تابع فرانسه است. بر اساس ماده ۳۷۸ قانون کیفری سال ۱۸۱۰ فرانسه، «اطباء و سایر اشخاصی که به مناسبت شغل و حرفه خود، محرم اسرار اشخاص می‌شوند، وظیفه دارند که این اسرار را جز در موارد قانونی افشاء نکنند.» و برای افشاء غیر‌قانونی، مجازات در نظر گرفته شده است. همانطور که در بخش قبل نیز اشاره شد ماده ۶۴۸ قانون مجازات اسلامی ایران، تقریباً ترجمه کلمه به کلمه ماده فوق است و مقرر می‌دارد: «اطباء و جراحان و ماماها و دارو فروشان و کلیه کسانی که به مناسبت شغل و حرفه خود محرم اسرار اشخاص می‌شوند، هر گاه در غیر ‌از موارد قانونی، اسرار مردم را افشاء کنند به ۳ ماه و یک روز تا یک سال حبس یا به یک میلیون و پانصد هزار تا ۶ میلیون ریال جزای نقدی محکوم می‌شوند.» حسن قوانین کیفری این است که برای اجرای ضمانت اجرای مندرج در آن ها، نیازی نیست که اثبات شود خسارتی به شخصی که اطلاعات وی افشاء شده، وارد آمده است. علاوه‌بر فرانسه، فنلاند، یونان، لوکزامبورگ، مکزیک، سنگاپور، کره‌جنوبی و سوئیس نیز ضمانت اجراهای کیفری برای نقض مقررات بانکی در نظر گرفته اند. همچنین در برخی کشورها قوانین اداری، رازداری بانکی در قوانین پولی و بانکی آن ها به صورت یک تکلیف برای بانک ها بیان شده است. به‌عنوان نمونه دانمارک، نروژ، فنلاند، پاکستان، پرتغال، روسیه، کره‌جنوبی و سوئیس در قوانین بانکی خود، به لزوم رعایت قاعده رازداری بانکی تصریح کرده‌اند. در ایران در این خصوص می‌توان به بند۱۰ از ماده ۱۴ قانون پولی و بانکی اشاره کرد که مقرر می‌دارد: «بانک مرکزی می‌تواند در اجرای وظایف خود هر گونه اطلاعات و آمار را از بانک ها دریافت کند، اما موظف به حفظ اسرار حرفه‌ای است.» این ماده اگرچه تکلیف حفظ اسرار حرفه‌ای را برای بانک‌ مرکزی در نظر گرفته است نه بانک ها اما می‌توان گفت وقتی بانک مرکزی چنین تکلیفی را بر عهده داشته باشد، به طریق اولی بانک ها نیز این تکلیف را بر عهده خواهند داشت. به عبارت دیگر، اگر تکلیف رازداری بانکی برای بانک ها وجود نداشت، در نظر گرفتن چنین تکلیفی برای بانک مرکزی، امری عبث و بی معنا بود .شیوه دیگر برای بیان تکلیف رازداری بانکی، وضع مقررات اداری است. در این روش، بخشنامه‌ها و دستورات اداری برای وضع چنین تکلیفی برای بانک ها و موسسات اعتباری به‌کار می‌روند. یکی از مهم‌ترین اسنادی که در این رابطه برای بانک ها و موسسات اعتباری ایران وجود دارد، بخشنامه نب/۱۱۹۹ مورخ ۹/۴/۱۳۷۰ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران است.
بر اساس این بخشنامه، «ارائه اطلاعات اشخاص در بانک ها و موسسات اعتباری فقط به مراجع ذیل مجاز است: دادگاه‌های حقوقی و کیفری؛ دیوان محاسبات کشور، سازمان امور مالیاتی؛ واحدهای تعاون ملی؛ بازرسان سازمان بازرسی کل کشور؛ وزارت اطلاعات؛ کمیسیون‌های تعزیرات حکومتی؛ سازمان تامین اجتماعی و سازمان حسابرسی.» البته در این بخشنامه برای ارائه اطلاعات به هر یک از مراجع یاد شده، شرایط و ضوابط خاصی در نظر گرفته شده است و هر یک از آن ها تنها در موارد مرتبط با صلاحیت و اختیارات قانونی خود، می‌تواند اطلاعات اشخاص را از بانک ها درخواست کند .بدیهی است عدم رعایت بخشنامه یاد شده، تخلف محسوب می‌شود و مرتکبین، در مراجع اداری و انتظامی بانکی قابل تعقیب خواهند بود. همچنین رئیس قوه‌قضائیه در بخشنامه‌ای در تاریخ ۳/۱۰/۱۳۷۴ اعلام کرده‌اند که «حساب های بانکی اشخاص از امور سری محسوب می‌شود. در این مورد دلیل کافی برای اجازه رسیدگی از طرف اینجانب وجود ندارد.» در نهایت، این امکان از جهت نظری وجود دارد که رازداری بانکی در قانون اساسی درج شود؛ اما با توجه به اهمیت قانون اساسی و اختصار آن، معمولاً کشورها چنین کاری را انجام نمی‌دهند. با این حال، در قوانین اساسی کشورها مواد یا اصولی در رابطه با حریم خصوصی اشخاص و لزوم احترام به آن وجود دارد و می‌توان اطلاعات محرمانه اشخاص در بانک ها را جزء حریم خصوصی افراد محسوب کرد. در این مورد می‌توان به تصویب‌نامه شماره ۱۱۳۸۴-۸۱/م/ت۳۷۷۴۱/ه مورخ ۲۶/۱/۱۳۸۲ هیات وزیران اشاره نمود که مقرر می‌دارد: «حساب های خصوصی افراد در بانک ها جزء حقوق ملت‌، مندرج در فصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه «اصل ۲۲»^[۷۸] آن است و بانک ها به‌عنوان وکیل یا امین مشتریان موظف هستند هر گونه اطلاعات در این زمینه را فقط با درخواست صاحب حساب یا براساس استعلام یا حکم قضایی دادگاه صالح ذی‌ربط ارائه کنند.» مبنای رازداری بانکی، قانون اساسی دانسته می‌شود، نقض آن نیز نقض قانون اساسی محسوب می‌شود؛ بنابراین آثار آن از مباحث حقوقی فراتر رفته و در صورتی که گسترده و سیستماتیک باشد، آثار سیاسی خواهد داشت.»^[۷۹]
مبحث اول : رازداری بانکی یک الزام حقوقی
همانطور که قبلاً نیز بیان شد راز به چیزی گفته می شود که معروف یا ظاهر یا همگانی نباشد. اما در مورد اینکه چه اطلاعاتی اسرار بانکی تلقی می شوند، نظرات یکسان نیست. بیشتر نویسندگان اعتقاد دارند که منظور از اطلاعات سری افراد، اطلاعاتی است که محدود است. مانند مبلغ اعتباراتی که مشتری گشایش کرده، سررسید دیون وی، ارقام تراز نامه، تقاضای بازپرداخت پیش از موعد بدهی هایش و اینکه شخصی نزد بانک حساب دارد یا خیر ؟
و طبق «قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات»^[۸۰] بند «ب» ماده ۱ اطلاعات شخصی شامل اطلاعات فردی نظیر نام و نام خانوادگی، نشانی های محل سکونت و محل کار، وضعیت زندگی خانوادگی، عادتهای فردی ناراحتی های جسمی، شماره حساب بانکی و رمز عبور است. و طبق ماده ۱۴ قانون مزبور که در حمایت از حریم خصوصی تدوین گردیده بیان می دارد : چنانچه اطلاعات درخواست شده مربوط به حریم خصوصی اشخاص باشد و یا در زمره اطلاعاتی باشد که با نقض احکام مربوط به حریم خصوصی تحصیل شده است، درخواست دسترسی باید رد شود. لذا با توجه به مواردی که ذکر گردید قانونگذار رازداری بانکی را مورد قبول قرار داده و متناسب با شرایط و موقعیتها، مقرراتی برای آن وضع نموده است. حال در این مجال به وظایف و تعهدات بانک ها برای حفظ این اصل می پردازیم :
گفتار اول: تعهد بانک
بانک اولاً به عنوان یک شخص ارائه کننده خدمات حرفه ای متعهد حفظ اطلاعات مشتریان و امانت داری اسرار آنان است. ثانیاً بانک وظیفه دارد اسناد مشتریان را به گونه ای حفاظت کند که حریم خصوصی اطلاعاتی و داده های شخصی، تجاری و اقتصادی آنان از دستبرد نفوذ گران در امان بماند.
الف: طرح موضوع
تعهد رازداری به ویژه مربوط به اشخاصی است که بنا به وظیفه خود در جریان اسرار و اطلاعات شخصی افراد قرار می گیرند. «بانکها بنا بر طبیعت حرفه خود از این دسته اشخاص محسوب می شوند بانک مکلف به حفظ اسرار حرفه ای است و در صورت افشای آن و نقض این تعهد مسئولیت دارد. کاملاً طبیعی است که هر شخصی شدیداً تمایل داشته باشد تا وضعیت مالی او از دیگران پوشیده بماند، خواه اشخاص دیگر بیگانه باشند یا از اعضای خانواده او. از نظر مشتری اطلاعات بانکی تنها اختصاص به خود مشتری دارد و دیگران نباید از آن ها آگاهی یابند، و در این مورد تفاوتی نمی کند که مشتری تاجر باشد یا غیر تاجر. عرف و رویه عملی بانکداری هم این دیدگاه مشتری را تایید می کند. بنابراین بانک می باید جعبه اسرار مشتریان باشد و اسراری را که به مناسبت فعالیتهای بانکی دریافت می دارد حفظ کند. این رویه مسلم و عرف تقریباً در همه کشورها جا افتاده و تثبیت شده است. اساس التزام بانک به رازداری در واقع طبیعت عملیات بانکداری است، که به اقتضای آن رابطه بین بانک و مشتری بر پایه اعتماد صاحب اسرار به امانتداری بانک استوار است. اعتماد مشتری بر این است که بانک اقدامات و اوضاع مالی او را پوشیده نگاه خواهد داشت.»^[۸۱]
ب: منبع و نیروی الزام آور تعهد
در صنعت بانکداری لزوم حفظ اسرار بانکی، به عنوان اصلی مسلم پذیرفته شده است. با این همه، در مورد حدود و قلمرو آن و ضمانت اجراهای نقض این تعهد دیدگاه های متفاوتی وجود دارد و در نظامهای مختلف حقوقی منبع و نیروی الزام آور این تکلیف از منابع گوناگونی نشات می گیرد .
بند اول: قانون
نظامهای حقوقی بر لزوم حفظ حریم خصوصی تاکید ورزیده و رازداری حرفه ای را از اصول و قواعد اساسی دانسته اند. در قوانین عادی بیشتر کشورهای دارای حقوق نوشته و اخیراً در قوانین و مقررات کشورهای دارای نظام کامن لا «به ویژه در مورد حفظ داده های مشتریان در مراودات الکترونیکی» موضوع لزوم حفظ اسرار حرفه ای تصریح شده است. در این موارد «نیروی الزام آور وظیفه رازداری ناشی از قانون است.»^[۸۲]
بند دوم : قرارداد
شرط صریح یا ضمنی کامل ترین شکل آن است که مشتری با شخصی که خدمات حرفه ای ارائه می کند، قرارداد عدم افشاء منعقد نماید. معمول چنین است که مشتریان شرط محرمانه بودن اطلاعات را در قرارداد با بانک درج کنند. اما نبود چنین شرطی در اسناد فی مابین از مسئولیت بانک نمی کاهد. تکلیف به حفظ اسرار در عقود منعقده با بانک مفروض است و نیازمند تصریح در قرارداد نمی باشد. در واقع آنچه را که بانک راجع به مشتری در می یابد به توافق فی مابین اضافه می کند. هر چند در مورد رازداری بین آنان توافق صریحی نباشد. بنابراین تا هنگامی که اطلاعات مشتری اختصاصی و شخصی تلقی شود، تعهد لزوم رازداری بانک باقی است. وظیفه حفظ اسرار از نظر عرف و رویه بانکداری تکلیفی مسلم است، و در صورت عدم درج صریح این شرط در قرارداد به عنوان شرط ضمنی جزء قرارداد آنان به حساب می آید. بانکی که اطلاعات مشتریان را افشاء می کند و بدین وسیله موجبات زیان آنان را فراهم می آورد، به استناد همین شرط ضمنی، مسئولیت خواهد داشت .
بند سوم : عرف و رویه بین المللی
همانگونه که ملاحظه شد در پاره ای از نظام های حقوقی تکلیف رازداری را عمدتاً تکلیفی مبتنی برعرف «مسلم حرفه ای و تجاری» می دانند. در این مورد چنین استدلال می شود که در زندگی تجاری موقعیت بسیاری از طرح ها و پروژه ها مستلزم حفظ اطلاعات مربوط به آنهاست. در زندگی معمولی نیز اشخاص عادی مایل به افشای اطلاعات مربوط به داراییهای خود نیستند و همین عمومیت تمایل و خواست اشخاص، مبنایی است که عرف بانک را به حفظ اسرار ملتزم می داند. «اگر عرف مبناء باشد، در نظام هایی که به صراحت برای افشای اسرار بانکی مجازاتی وضع نشده، تعیین مسئولیت کیفری بانک با توجه به مجازاتهای مقرر برای افشای اسرار حرفه ای موضوع مناقشه قرار می گیرد زیرا اصل قانونی بودن جرائم و مجازاتها اقتضاء دارد که کسی جز به نص کیفر نشود. وانگهی در امور کیفری اصل تفسیر مضیق اعمال می شود که اجازه اعمال مجازات از طریق قیاس را نمی دهد. با توجه به این وضعیت نظر درست بر این قرار گرفت که بانک از جمله اشخاصی است که «همانند پزشکان، ماماها و دارو سازان»^[۸۳] به حکم ضرورت امین اسرار واقع می شود. قانونگذاران برای افشای اسراری که به اقتضای وظیفه و حرفه چنین اشخاصی در اختیار آنان قرار می گیرد و یا بدان آگاهی می یابند، مسئولیت مدنی و مجازات کیفری در نظر گرفته اند.
ماده ۳۷۸ قانون جزای فرانسه، ماده ۳۰۰ قانون جزای آلمان، ماده ۴۵۸ قانون جزای لوگزامبرگ، مواد۱۶۲ و ۳۲۰ قانون جزای سوئیس.»^[۸۴]
گفتاردوم : ماهیت و قلمرو تعهد حفظ اسرار بانکی
در این گفتار نخست ماهیت حقوقی و سپس قلمرو این تعهد را بررسی می کنیم :
الف: ماهیت حقوقی تعهد
تردیدی نیست که بانک امین اسرار تلقی شده و با توجه به حرفه، فلسفه فعالیت، و شخصیت بانک مشتری آن را امین اسرار و طرف اعتماد خود قرار می دهد. اما چنین رابطه ای را نمی توان عقد ودیعه و امانت به معنای خاص دانست زیرا اگر چه پذیرفته شده که بسیاری از «اسرار تجاری»^[۸۵] دارای ارزش اقتصادی هستند، اما در مجموع دشوار است که بتوان اسرار حرفه ای را مالی به حساب آورد، که نزد بانک سپرده شده است. «تعهد بانک وظیفه ای است مسلم از نظر قانون یا عرف، که مبنای اعتماد مشتری به بانک قرار گرفته و تعامل بانک و مشتری بدون تصریح هم به آن شکل می گیرد. پس می توان گفت که بانک بر اساس قانون و تعهدی که در قبال مشتری دارد، مکلف به حفظ اسرار است اما در صورتی که در قانون یا عرف، حدود تعهد و اجرای آن روشن نباشد تکلیف چیست ؟
یک راه حل آن است که برای تبیین نحوه اجرای این تعهد، حدود و شیوه محافظت بانک از اطلاعات مشتری، گفته شود که این رابطه نوعی امانت عام است و از نظر مدنی می توان قواعد و احکام راجع به امانت را برای آن در نظر گرفت. درست است که موضوع عقد ودیعه، سپردن مالی نزد دیگری است تا آن را نگه دارد و در اینجا این عناصر وجود ندارد اما با تحلیل قصد طرفین در این تعامل نمی توان انکار کرد که در اینجا هم نوعی امانت و یا دقیق تر اعتماد به امانتداری بانک در نظر طرفین مشاهده می شود.
البته با توجه به این تحلیل، نقض تعهد «حفظ اسرار حرفه ای» را نباید از نظر کیفری خیانت در امانت و مشمول مواد ۶۷۳ و ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی دانست، زیرا عناصر این جرم را ندارد. وانگهی در امور کیفری اصل تفسیر مضیق، و تفسیر به نفع متهم اعمال می شود و هیچ کس مجازات نمی گردد، مگر به موجب نص صریح قبلی که عمل را جرم تلقی کرده باشد. در حالی که عنصر مادی خیانت در امانت، عدم استرداد «مال» موضوع امانت است. در اینجا «مالی» سپرده نشده است. پس در صورت تردید، اصل را باید بر برائت متهم دانست. افزون بر آن، با توجه به ماده ۶۴۸ می توان گفت «افشای اسرار حرفه ای» در قانون مجازات ما عنوان خاص مجرمانه دارد.»^[۸۶]
برای پاسخ به این پرسش ها به سه گونه می توان استدلال کرد :
۱- چنانچه مسئولیت و تعهد بانک را ناشی از قرارداد بدانیم، در این مورد قاعده این است که عدم انجام قرارداد خود تقصیر است و زیان دیده نیازی به اثبات تقصیر بانک ندارد. با این تحلیل، اگر اطلاعات مشتری برملاء شد، این بانک است که باید ثابت کند که افشاء سّر ناشی از رویدادی بوده که دفع آن خارج از حیطه اقتدار بانک، یا به واسطه عذر قانونی بوده است، و از این رو نباید او را مقصر دانست. از آنجا که بانکداری در قلمرو بازرگانی قرار دارد، این تحلیل با اصول حقوق تجارت که از جمله به تقویت اعتماد، اعتبار و گردش ثروت استوار است مطابقت دارد. در این عرصه اسرار تجاری و حرفه ای افراد، مبنای اعتبار آنان است و اغلب از دارایی های معنوی و رموز کار آنان به شمار می رود. تجار مایل نیستند که رقبا و طرف های مذاکره با آن ها، از اسراربانکی شان آگاه باشند. از این رو مبنای رابطه خود را با بانک به گونه ای تنظیم می کنند که بانک تعهد به پوشیده ماندن اطلاعات می کند، و در صورت افشاء مسئولیت و تقصیر بانک محرز است. مگر آنکه بانک ثابت کند افشای اسرار مربوط به کوتاهی و یا عهد شکنی وی نبوده است. از این روست که دادگاه ها و حقوقدانان انگلیسی عذر اتفاقی بودن افشای اطلاعات را نمی پذیرند.
۲- در تحلیل ماهیت تعهد بانک گفتیم که در این میان می توان نوعی رابطه امانی ملاحظه کرد و از لحاظ مدنی می توان احکام راجع به امانت را در مورد آن جاری کرد. بدین ترتیب بانک مکلف است همچون امینی متعارف و دلسوز حداکثر کوشش خود را برای حفاظت از داده ها و اسرار مشتری به عمل آورد. در صورتی که با وجود همه تدابیر بانک، به دلیل نفوذ نفوذگران یا رویدادی غیر قابل پیش بینی، اطلاعات مشتری آشکار گردد، نباید او را ضامن دانست. بانک هنگامی ضامن است که تعدی و تفریط کرده باشد. پس مشتری برای دریافت خسارت باید تعدی و تفریط بانک را اثبات نماید. می دانیم که امانتداری اشخاصی مانند وکیل، پزشک، رهبران مذهبی و بانکها مبنی بر نوعی احسان بوده و این رابطه از تعاملات مبنی بر مسامحه تعبیرمی شود. به بیان رساتر در حقوق ایران مسئولیت بانک را باید مسئولیت امین تعبیر کرد. در این صورت بار اثبات تقصیر بر عهده مشتری است که راز او بر ملاء شده است .
۳- تعبیر دیگر آن است که مسئولیت بانک را از نوع مسئولیت مدنی قهری و مبتنی بر تقصیر بدانیم. در این صورت، تقصیر بانک باید اثبات شود. مشتری زیان دیده باید اثبات کند که اطلاعات افشاء شده، این افشاء موجب زیان دهی شده و سبب آن کوتاهی بانک بوده است.
ب: قلمرو تعهد
اساس التزام بانک به رازداری و حفظ اسرار حرفه ای مشتریان خود را عرف و رویه مسلم حرفه بانکداری دانستیم و گفتیم که بدون تصریح قانونگذار و طرفین هم، چنین تکلیفی به استناد عرف و یا به عنوان شرط ضمنی بررابطه طرفین حکومت دارد. در بسیاری از کشورها این تکلیف در قوانین تصریح شده و یا در قراردادهای مشتری و بانک شرط می شود. اما مصادیق اسرار بانکی، ذینفع تعهد، متعهد رازداری، و محدوده وظیفه بانک گاهی نیاز به بررسی دقیق تری دارد.

• مصادیق اسرار بانکی، ذینغع تعهد و متعهد رازداری :

روشن کردن این نکته که منظور از اطلاعات محرمانه چیست؟ چه اشخاصی متعهد به رازداری و چه کسانی ذینفع این حق می باشند؟ قلمرو تعهد حفظ اسرار مشتریان را روشن می سازد .

• چه اطلاعاتی محرمانه است ؟

نمونه های بارز در اینجا لازم است مصداق های اصلی اسرار بانکی مشتریان بررسی شود تا بتوان گفت افشای کدام اطلاعات ممنوع است.
اسرار بانکی مشتری نزد بانک را می توان به قرار زیر دانست :
تمامی حساب ها، سپرده ها، امانات، محتویات صندوق های امانات، و همین طور معاملات راجع به این موارد محرمانه است. اطلاع از حساب ها و امانات فوق، یا اظهار نظر راجع به آن ها به طور مستقیم یا غیر مستقیم ممنوع است. تفاوت نمی کند که حساب های مشتری عادی باشد یا جاری، مدنی باشند یا تجاری. نوع حساب هر چه باشد، صرف نظر از ماهیت آن محرمانه است. محرمانه بودن شامل ضمانت نامه های بانکی و اسناد اعتباری و تمامی انواع سپرده ها می شود، چه موارد یاد شده در چارچوب عملیات بانکی به بانک تسلیم گردیده باشند و یا مانند اوراق مالی و اسناد تجاری به عنوان امانت به بانک سپرده شده باشد.
سری بودن اختصاص به حساب ها و سپرده های بالا ندارد و شامل کلیه معاملات راجع به این حساب ها، سپرده ها امانات و صندوق های امانات می شود، خواه این اعمال با گشایش حساب انجام شوند یا انعقاد قرارداد یا اجاره صندوق امانات، و یا با بیرون کشیدن از حساب ها یا سپردن در آن، قفل کردن آن یا استرداد ودیعه، قرض کردن یا تضمین حساب ها و اوراق بانکی. همین طور است اطلاعاتی که در زمان ورود مشتری به خزانه صندوق اماناتی که اجاره کرده و یا در زمان خروج از آن حاصل می شود. در محرمانه بودن اطلاعات مشتری تفاوت نمی کند که حساب با کارمزد پول داخلی باشد یا خارجی، و بالاخره وظیفه محرمانه بودن صرف نظر از جنسیت مشتری وجود دارد.

• چه اشخاصی متعهد حفظ اسرارند ؟

افشای اطلاعات از سوی تمامی اشخاص، و دستگاه هایی که قانون به آن ها اختیار کسب اطلاعات یا تحصیل اوراق یا دریافت اظهاراتی را داده که محرمانه می باشند، مطابق احکام مقرر در قوانین و مقررات یا عرف مسلم بانکداری در هر کشور ممنوع است، و «ممنوعیت یاد شده حتی در صورت پایان یافتن رابطه بین مشتری و بانک به هر دلیلی، پابرجاست.» ^[۸۷]
روساء و اعضای هیئت مدیره بانک ها، و مدیران و کارگزاران آن ها، از دادن یا کشف هر نوع اطلاعات، یا اظهارات راجع به مشتریان بانک ها یا حساب های آن ها، یا سپرده ها و امانات مختص به آن ها یا معاملات ایشان راجع به موارد یاد شده و نیز همراهی با غیر در کسب اطلاع بر آن ها، به جز آنچه به موجب قانون تجویز یا استثناء شده، ممنوع است.