زیان در این محدوده دیده نمی­ شود

Y حد بالا هدف حد پایین
شکل ۱-۱۱ تابع زیان کیفیت تاگوچی
روش تاگوچی سیستمی اصلاح شده برای شناسایی و کاهش هزینه­ های تولید در مرحله طراحی به منظور بهبود کیفیت محصول و کاهش هزینه­ های تولید و ارائه خدمات است.

تاگوچی از ایده ” طرح تقویت ” در فرایند تولید به منظور عملکرد آنها در شرایط سخت ثابت می­ شود استفاده می­ کند، این ایده می­گوید که از نظر یک مشتری کیفیت یک محصول با عملکرد آن در شرایط دشوار و سخت ثابت می­ شود. برای مثال یک تلفن را طوری طراحی می­ کنند که بسیار پر دوام­تر از حد لازم باشد تا اگر زمانی از روی میز کشیده شد و روی زمین افتاد آسیب نبیند.
مفهوم کیفیت را می­توان به درجه­ای از مشخصات ذاتی محصول یا خدمت که انتظارات مشتری را تأمین می­ کند، تعریف نمود. انتظارات براساس کاربرد برای مشتری و قیمت فروش آن در نظر گرفته شده است. کیفیت را می­توان با صفاتی عالی، خوب، متوسط، ضعیف درجه­بندی کرد، هنگامی که محصول انتظار مشتری را تأمین می­ کند، به کیفیت آن توجه شده است، این موضوع تا حدی بطور نامحسوس براساس درک مشتری است، کیفیت را می­توان براساس رابطه زیر محاسبه کرد :
(۱-۲) Q = P/E
Q – کیفیت (Quality)
P – عملکرد (Performance)
E – انتظارات (Expectance)
سطح انتظار مشتری و شاخص عملکرد مقایسه می­ شود. اگر Q از یک بزرگتر باشد یعنی شاخص عملکرد بالاتر از سطح انتظار مشتری باشد، مشتری احساس رضایت خوبی نسبت به محصول یا خدمت (فراتر از انتظار) دارد. اگر Q کوچکتر از یک باشد، عدم رضایت مشتری را بیان می­ کند و چنانچه Q مساوی یک باشدّ، سطح انتظار مشتری توسط شاخص عملکرد تأمین شده، بنابراین مشتری احساس رضایت می­ کند.
در ایزو ۹۰۰۰ - ۲۰۰۰ کیفیت به عنوان درجه­ای از مشخصات ذاتی که تقاضای مشتری را برآورده می­ کند، تعریف می­ شود. درجه به معنای صفاتی نظیر عالی، خوب، متوسط و ضعیف مترادف است، ذاتی به عنوان موجود بودن در چیزی به ویژه به عنوان مشخصه (کمی یا کیفی) ثابت تعریف می­ شود. تقاضا یک نیاز براساس انتظار بیان شده است که عموماً توسط سازمان، مشتریان و سایر بخش­های ذینفع مطرح می­گردد. بنابه نظر ” جوران ” کیفیت یک محصول باتوجه به عامل ” متناسب بودن برای هدف ” دو مسئله در کیفیت نهایی آن دخالت دارد، اول کیفیتی که هنگام طرح محصول مورد نظر بوده و دوم درجه کیفیت محصول تولید شده نسبت به کیفیت مورد نظر که اولی را ” کیفیت طراحی ” و دومی را ” کیفیت انطباق ” می­نامند.
۱ - کیفیت طراحی
به چگونگی توجه طراح به جنبه­ های مشخص کالا یا خدمات اشاره می­ کند، به بیان دیگر عوامل زیادی در کیفیت طراحی محصول دخالت دارد، مرحله طراحی نقطه آغاز برای سطح کیفی است که حاصل می­ شود، طراحی شامل تصمیم ­گیری در مورد مشخصات ویژه محصول (نظیر اندازه، عمر مفید محصول، شکل ظاهری محصول، ایمنی آن و …) روش­ها، فرایندها و ابزار مورد استفاده است. تصمیمات گرفته شده در طراحی بایستی با خواسته ­ها و نیازهای مشتری منطبق باشد.
اگر طراح، عواملی نظیر آنچه که ذکر شد را از ابتدای طرح محصول در نظر بگیرد، مشخصات مورد نظرش پس از تولید در محصول نهایی جلوه­گر خواهد شد. اگر آنچه را که در طراحی پیش ­بینی شده، مطابق با خواسته و نیاز مشتری نباشد و عواملی که در ساخت محصول بکار می­رود نامناسب باشد در نتیجه تولید محصول نهایی از درجه اطمینان پایین­تری برخوردار می­گردد و بازار خود را از دست خواهد داد.
۲ - کیفیت انطباق
هر طرحی که برای محصول مطابق با نیاز و خواسته مشتریان ترسیم گردید، بخش تولید موظف است آنرا مطابق مشخصات طراحی شده تولید کند، میزان درجه همسویی انطباق کیفیت تولید محصول، با مشخصات، استانداردها و معیارهای تعیین شده با طراحی را کیفیت انطباق (تطابق) گویند.
کیفیت محصول همواره تحت تأثیر دو عامل توانایی بالقوه بخش تولید و تسهیلات مورد نیاز جهت تولید محصول مطابق با طراح ارائه شده قرار دارد.
چنانچه مشخصات و ویژگی محصول،نیازها و توقعات مصرف کننده را تأمین نماید از کیفیت خوبی برخوردار بوده و رضایت مشتری را جلب کرده است. علت عدم تطابق تولید محصول با طراحی اصلی محصول، می ­تواند به علت عیب در مونتاژ فرعی اجزای تهیه شده، مونتاژ اصلی، بی­دقتی تولید کنندگان و عدم مهارت نیروی انسانی، نقص در طراحی، نقص در برنامه­ ریزی و کنترل فرایند تولید باشد. معیارهای تطابق خصوصیات کیفیت باتوجه به عامل : متناسب بودن برای هدف : در بین افراد و واحدهای تجاری متفاوت خواهد بود، معیار کیفیت انطباق باتوجه به متناسب بودن هدف شامل دو نوع بشرح زیر است :
تطابق در یک محدوده ۲ - تطابق مطلق
۱-۹-۳- معیار تطابق در یک محدوده
تطبیق خصوصیات کیفی محصول در یک دامنه مشخص به عنوان هدف کیفیت است، هدف تطابق در یک محدوده مستلزم این است که تولید کننده انتظار دارد که محصولاتی که تولید می­ کند، در این دامنه از انحراف قرار گرفته و از ضایعات کیفیت صفر برخوردار می­باشد. تطابق در یک محدوده، شرکت هیچگونه زیان ضایعات برای محصولاتی که در این دامنه قرار دارد متحمل نمی­ شود، تنها زمانی هزینه کیفیت و زیان شناسایی می­ شود که محصول خارج از محدوده تعیین قرار گیرد :

Loss
زیان

NOLOSS
ضایعات صفر

Loss
زیان

ب) در مواقع ایجاد تفرقه و تهاجم سیاسی، جامعه اسلامی با ازخودگذشتگی و عبور از خواسته ها و منافع سیاسی گروه خود و بر اساس وحدت کلمه اسلامی و وحدت ملی در برابر این بحران نیز مستحکم تر از پیش خواهد ایستاد.
ج) زمانی که دشمن از طریق تهاجم فرهنگی و با بهره گرفتن از ادبیاتی نظیر تساهل و تسامح، آزادی و جامعه مدنی (به معنای غربی آن) قصد تخریب بنیادهای فکری و ارزشی جامعه را دارد، جامعه اسلامی برای حفظ ارزش ها و فرهنگ اصیل و غنی خود که بر گرفته از دین اسلام است، از تمام تلاش و عزت و آبروی خود مایه می گذارد و با احیای دستور «امر به معروف و نهی از منکر» جامعه را به یک میدان نظارت عمومی بدل می سازد، تا این تهاجم نیز خنثی گردد.

د) اما در عالی ترین نوع، در برابر تهاجم نظامی دشمن، که به قصد براندازی کامل و دفعی نظام اسلامی صورت می گیرد. جامعه اسلامی بر اساس توصیه و فرمایش خداوند به جهاد فی سبیل الله، بالاترین ایثارگری را از طریق شهادت طلبی و از جان گذشتگی به نمایش می گذارد و دشمن خود را مقهور و ناکام می سازد (فهیمی، ۱۳۸۷: ۵۶۲ ـ ۵۶۱).
۲-۵-۵٫ موج آفرینی و بصیرت بخشی
در طول تاریخ، حوادث و اتفاقات بسیاری و حرکت ها و جریانات متعددی رخ داده است و هر کدام بر اساس نسبتی که با حقیقت و فطرت انسانی داشته، به مردم بصیرت بخشیده و موج آفرینی نموده است. بعضی از این جریان ها پیش از آن که موج و بصیرتی ایجاد کنند، زایل شده اند و برخی نیز اگرچه موج و بصیرتی تولید کرده اند، اما به سرعت رو به افول گذاشته اند.
در این میان، ایثار و شهادت به عنوان دو مقوله کاملاً اسلامی که ریشه در فطرت انسانی دارد، بیشترین سهم در تولید بصیرت و هوشیاری و ایجاد موج و حرکت انقلابی را داشته و دارد. به علاوه دوام و ماندگاری که بر ایثار و شهادت سایه افکنده، عامل دیگری برای دارا بودن شاخصه بصیرت بخشی و موج آفرینی در بین جوامع به حساب می آید. از جمله نمونه هایی که جلوه ایثار و شهادت در آن، بالاترین تأثیر را در همه جوامع بعد از خود گذاشته، حرکت تاریخی و قیام بی نظیر امام حسین (ع) و یاران با وفای اوست. آن چه در نهضت عاشورا از همه حوادث و اتفاقات آن برجسته تر است، روح ایثارگری و شهادت طلبی حاکم بر قافله اباعبدالله الحسین (ع) است. از این رو، تاریخِ بعد از قیام عاشورا به خوبی گواهی می دهد، عمده موج ها و حرکت هایی که به صورت پراکنده با عنوان خون خواهی شهدای کربلا، مخالفت با ظلم و ستم حاکمان، تغییر نظام حکومتی و انقلاب های مردمی شکل گرفته، در حد بسیار زیادی متأثر از میراث ایثار و شهادت شهیدان کربلا بوده است.
تأثیری که ایثار و شهادت بر بصیرت بخشی و حرکت دادن مردم در مسیر رضای خدای متعال و دفاع از ارزش ها و فضیلت های الهی دارد، قابل مقایسه با هیچ اثر دیگر نیست، زیرا آن دو امر تأیید شده از سوی خدا هستند و هر چیزی که نورانیت و حقیقت خود را از تنها مؤثر در عالم هستی گرفته باشد، نه تنها به خاموشی نخواهد گرایید، بلکه برای انسان ها و جوامع، حکم روشنی بخشی و هدایت گری را دارد و چراغ هدایتی خواهد بود تا مردم به مدد آن بصیرت یافته و در مسیر روشنایی و هدایت حرکت کنند (فهیمی، ۱۳۸۷: ۵۶۶).
۲-۵-۶٫ عزت طلبی
طبیعت انسان به مقتضای فطرت پاک الهی که در آن نهاده شده، میل شدیدی به گرایش های عالی دارد که سرچشمه همه این فضائل عالی و والا ذات مقدس حضرت حق است. لذا انسان ذاتاً موجودی عزت طلب است. در واقع همه انسان ها به دنبال عزتند هر چند برخی راه درست را پیش گرفته و به عزت الهی می رسند و فریاد “هیهات منّا الذّله” را سر می دهند و بعضی به بیراهه رفته و سر از عزت فرعونی در می آورند که خداوند عزیز در قرآن کریم این عزت های بی پایه و اساس را مورد نکوهش قرار می دهد. عزت شاخصه های مختلفی دارد که عبارتند از عبودیت و تقرب به خدا، حذر کردن از کافرین، نفی هرگونه سلطه کافرین، حذر کردن از دوستی با کافرین، شدت و غلظت نسبت به کافرین. با این همه وجود می توان نتیجه گرفت که شهدا و ایثارگران همواره به عنوان انسان های عزت طلب، در صدد کسب عزت الهی بودند، لذا در راستای تحقق این هدف همواره سعی می کردند تا با کافرین و دشمنان دین خدا وارد جهاد شوند و با پاسداری از دین خدا به این عزت الهی دست یابند (دژگیر، ۱۳۹۱: ۲۹).
۲-۵-۷٫ انسانی بودن
بین ایثار و شهادت ارتباطی وثیق و تنگاتنگ وجود دارد، عالی ترین مرتبه ایثار انتخاب آگاهانه و آزادانه راه حق و حقیقت و فدا کردن خالصانه جان و قبول شهادت، در مسیر احیاء و حفظ اعتقادات، ارزش ها و اصول دین است. و از سویی نیز ایثار و شهادت در راه خدا محقق نمی شود، مگر این که انسان با شناخت و بصیرت دینی و از خود گذشتگی پاک و خالص خویش، فداکاری در راه دین خدا را بپذیرد.
ایثار و شهادت پیش از آن که به عنوان آموزه های دینی و آسمانی باشند، در فطرت و عقل انسانی ریشه دارند. انسان از آن جایی که بر اساس فطرت پاک انسانی اش تمایل به جاودانگی و بقا دارد، دائماً در تکاپوی دستیابی به سعادت واقعی و شناخت راه های ماندگاری ابدی است و اگر حقیقتاً به راهی که وی را به این سرانجام برساند، شناخت یابد برای رسیدن به آن از هیچ تلاشی فروگذار نخواهد کرد و هر هزینه ای را می پذیرد، حتی اگر به قیمت اهدای جانش تمام شود.
از طرفی نیز، عقل انسانی با توجه به روح محاسبه گری و کسب منفعت احتمالی و یا دفع ضرر محتمل، عبور از ده ها خواسته و منفعت پایین تر، به دست آوردن منفعت عالی تر را حداقل در امور مادی، تجربی و دنیوی، امری منطقی می داند؛ حتی در این مسیر، ریسک و خطر را به عنوان یک حقیقت پذیرفته است.
اما در امور معنوی و آسمانی، کلید مفقوده برای انسان، ایمان به مبدأ و معاد و شناخت حقیقی فلسفه آفرینش است؛ که اگر حاصل شود، روحیه ایثار و از خودگذشتگی و شهادت طلبی و جاودانگی انسان از درونش بروز و ظهور خواهد کرد و انسانِ گمشده در عالم هستی، به حقیقت واقعی و ابدی خود که همانا استقرار و آرامش در نزد خدای متعال و کسب حیات ابدی و بهره مندی از نعمت های اوست، دست خواهد یافت^[۲۶]. از طرفی نیز تجسم عالی ترین روحیه های انسانی نظیر؛ عدالت خواهی، عزت طلبی، کرامت جویی، محبت به خدا و خدمت به خلق، شکرگزاری، عبادت و بندگی خدا و مقابله با ظلم و طواغیت … را می توان در انسان هایی به آشکارا یافت که از طریق ایمان و اعتقاد به مبدأ و معاد، روحیه ایثارگری و جوهره شهادت طلبی را در خویش یافته و وجودشان را برای رسیدن به این حلاوت ابدی خرج و هزینه می کنند (فهیمی، ۱۳۸۷: ۵۵۳).
۲-۵-۸ . دین محوری
از دیگر کارکردهای فرهنگ ایثار و شهادت، دین محوری است، و آن از یک سو، عبارت از آزاد و رها بودن از همه قیود و تعلقات زمینی و مادی و ترک بندگی و اطاعت طواغیت و از سوی دیگر، عشق و دلبستگی شدید به خالق هستی بخش و به همه آموزه ها و تعالیم الهی و آسمانی است^[۲۷].
آن هایی که در پرتو دین مداری و عمل به احکام الهی و در راه صیانت از اعتقاد و ارزش های والای دین، حاضرند از همه چیز خود، از مال و جان و ناموس و از همه دارایی شان، خالصانه بگذرند، هم اینان به امر الهی و در سایه دین محوری، در برابر ظلم و ستم طاغوت ها می ایستند و از حق خود حتی به قدر یک وجب از خاک میهن اسلامی و خون به ناحق ریخته مسلمانی نمی گذرند و جانفشانی و ایثارگری در این راه را نیز فوز عظیم می دانند.
رفتار و گفتار و منش ایثارگران و شهادت طلبان سراسر عبودیت و بندگی خداوند و عمل به دستورات و تعالیم نورانی دین است. آن هایی که ایثارگری را معامله با خدا و شهادت طلبی را پرواز بربال ملائک و فرصت دیدار معبود خویش می دانند، به راحتی، سخت ترین و دشوارترین شرایط را در راه هدف مقدس و الهی شان می پذیرند و البته جهادگران میدان ایثار و شهادت از تأیید و هدایت خاص الهی نیز برخوردارند^[۲۸](فهیمی، ۱۳۸۷: ۵۵۴).
۲-۵-۹٫ اخلاص و ماندگاری
یکی دیگر از کارکردهای فرهنگ ایثار و شهادت، اخلاص است. اخلاص در لغت یعنی پاک کردن چیزی از هر چیزی که غیر آن باشد و با آن درآمیخته باشد (مصطفوی، ۱۳۷۱، ج۳ :۱۰۲). اخلاص در بیان اندیشمندان اسلامی عبارت است از پاک و خالص ساختن قصد و نیت از غیر خدا. به عبارت دیگر حقیقت اخلاص آن است که نیت انسان از هرگونه شرک خفی و جلی پاک باشد (فیض کاشانی،۱۴۱۷، ج۸ : ۱۲۸). پس هرکسی که طاعتی را به جا آورد و قصد قربت داشته باشد ولی با آن غرضی دنیوی بیامیزد عملش خالص نمی باشد (مجتبوی،۱۳۷۷، ج۳ :۵۳۰). اخلاص نشانه های مختلفی دارد که عبارتند از یکسان بودن ظاهر و باطن و کردار و گفتار، دوری از گناهان، زهد، ناامیدی از غیر خدا و از چیزی غیر از گناهش نترسیدن (مهدوی کنی، ۱۳۷۵ :۴۲۰) و از غیر خدا در مورد اعمالش انتظار تعریف نداشتن (کلینی، ۱۳۷۵، ج۲ : ۱۶).
بین اخلاص و ماندگاری ارتباطی عمیق و آسمانی هست. اساساً در فرهنگ قرآنی همه چیز فانی و زوال پذیر است، مگر ذات ابدی و ازلی و صاحب جلال و بزرگوار خداوند و البته هر آنچه وجهه الهی داشته و مقبول خداوند باشد نیز باقی و فنا ناپذیر است^[۲۹]. از این رو، عملی که توأم با اخلاص و پاکی نیت و لوجه الله باشد، از خصوصیت جاودانگی و ماندگاری برخوردار است. ایثار و شهادت، از آن جا که ریشه در وحی و کلام حقه الهی دارد و از روی آگاهی و بصیرت و اخلاص و در راه رضای خدا تحقق می یابد برای همیشه ماندگار و جاویدان است.
امام خمینی “رضوان الله تعالی علیه” در باره جاودانگی و بقای ایثار و شهادت چنین می گوید: «در آینده ممکن است افرادی آگاهانه و یا از سر ناآگاهی بپرسند که ثمره خون ها و شهادت ها و ایثارها چه شد؟ این ها یقیناً از عوالم غیب و فلسفه شهادت بی خبرند و نمی دانند کسی که فقط برای رضای خدا به جبهه ها رفته است و سر در طبق اخلاص و بندگی نهاده است، حوادث زمان به جاودانگی و بقا و جایگاه رفیع آن لطمه ای وارد نمی سازد…» (مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۷۵: ۹۲).
نه تنها حقیقت ایثار و شهادت، جاودانه و ماندگار است، بلکه هر انسانی که به این دو افتخار نائل شود، چون با خدا معامله نموده و خداوند شخصاً جنس آن ها را خریدار است، به سود و منفعت ابدی و لایزال خواهند رسید؛ چنان که در باره شهدا وارد شده است که «شهید نظر می کند به وجه الله»؛ یعنی تمام حجاب های حایل بین شهید و خداوند برداشته می شود و کسی که به این مقام برسد، به جاودانگی و ماندگاری ابدی رسیده و همیشه در محضر خداوند متنعم خواهد بود (مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۷۵: ۲۸).
۲-۵-۱۰٫ عدالت طلبی
یکی دیگر از کارکردهای فرهنگ ایثار و شهادت، عدالت خواهی است. عدالت به معنای قرار دادن هر امری در جایگاه و موضع خودش است. بدین معنا که عدل در درون فرد و درون جامعه ایجاد اعتدال و تعادل، نظم و سامان می نماید و انسان هارا از افراط و تفریط بر حذر می دارد. مسأله عدالت و تحقق آن در جامعه بشری از ضروریات اولیه حیات اجتماعی است. به علاوه عدالت خواهی شأنی از شؤون فطری انسان است که بدون آن انسانیت معنا نمی یابد و آدمی که دارای عقل سلیم و پیراسته از هوا و هوس نفسانی است با جذبه ای خاص به سوی عدل و داد در حرکت است. عدل و داد نه نتها عامل رشد، توسعه، رفاه و امنیت در جامعه بلکه عامل وحدت و یکپارچگی جامعه نیز هست. عدل و داد در وجود انسان، استقامت و اعتدال می آفریند و در جامعه بشری نیز استقامت، اعتدال، استحقاق، فضیلت و استقلال را به بار می آورد. در نتیجه یکی از خواسته های شهیدان و ایثارگران از دوران صدر اسلام تا کنون رعایت عدالت در جامعه بوده تا از طریق آن در جامعه اعتدال ایجاد شود و به هیچ یک از اقشار جامعه ظلم و ستم نگردد (جمشیدی،۱۳۸۰: ۱۰۸).
۲-۵-۱۱٫ گذشت و فداکاری
گذشت و فداکاری از جمله کارکردهای فرهنگ ایثار و شهادت است. که می تواند ناشی از دین و یا غیر دین باشد. آن چه فداکاری برای دین و غیر دین را از هم جدا می کند، عامل تقوا، اخلاص و توجه به خداست. فداکاری و گذشت در دین ابتدا از یک چیز شروع می شود مثلاً گذشت از ثروت، شهرت و … سپس در مرتبه آخر به گذشت از جان می رسد. زمانی که یک انسان نتواند در مراحل اولیه گذشت یعنی گذشت از لذایذ زندگی، موفق باشد نمی تواند به مراتب بالاتر از گذشت یعنی گذشت از جان برسد. یکی از آثار و پیامدهای گذشت و فداکاری در دین، نجات بشریت از جهل و گمراهی است. نمونه بارز این فداکاری و گذشت، فداکاری امام حسین (ع) در واقعه عاشوراست. ایشان برای نجات دین خداوند از انحراف و به تبع آن نجات بشریت از گمراهی حاضر شدند از جان و مال و فرزندان و خانواده خویش در راه خداوند بگذرند (دژگیر، ۱۳۹۱ : ۲۷).
۲-۵-۱۲٫ آزادی خواهی
از جمله معانی لغوی واژه آزادی، رها، خلاص شده، بی قید، مستقل، رهایی از قید و بند می باشد. آزادی همواره رهایی از چیزی است و از اساسی ترین بحث های زندگی سیاسی و اجتماعی است و از دیرگاه مورد توجه انسان بوده است. زیرا آزادی خواسته همه انسان ها بوده است و همه دوست دارند آزاد زندگی کنند و در زندگی خود دست به انتخاب بزنند. شاید کمتر انسانی را می توان یافت که بدون هیچ اجبار و کرامتی تن به قید و بند ناخواسته بسپارد و آزادی فطری خویش را در بند کند.
این از امتیازات آدمی در مقایسه با سایر مخلوقات است. آزادی، همزاد و گوهر آدمی است. او آزاد متولد می شود و باید زندگی کند و راه و رسم حیات خویش را برگزیند. چنان که حضرت علی (ع) می فرمایند : بنده دیگری نباش که خداوند تو را آزاد آفریده است (نهج البلاغه، نامه۳۱). در اندیشه شهید مطهری، آزادی از بزرگ ترین و عالی ترین ارزش های انسانی و مافوق ارزش های مادی است. انسان هایی که بویی از انسانیت برده اند حاضراند با شکم گرسنه و تن برهنه در سخت ترین شرایط زندگی کنند ولی در اسارت دیگران نباشند.
نمونه بارز این انسان ها شهدا و ایثارگران هستند که حاضرند از راحتی زندگی و لذات دنیوی خویش بگذرند و در مقابل یک ملت را به آزادی فطری خود برسانند و کشور اسلامی را از چنگال بیگانگان نجات دهند. نمونه بارز این سلب آزادی در دوران منحوس پهلوی قابل مشاهده بود. آن ها ملت را از انواع مختلف آزادی های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی سلب نمودند و ملت حق هیچ گونه اعتراضی نداشت، لذا اگر روحیه ایثار و شهادت در میان ملت رواج نداشت هیچ انسانی جرأت اعتراض پیدا نمی کرد. وجود چنین روحیه ای سبب شد تا ملت برای کسب آزادی فطری دست به قیام بزند و کشور را از چنگال بیگانگان نجات دهد (دژگیر، ۱۳۹۱: ۳۰ ـ ۲۹).
۲-۵-۱۳٫ تقوا و پرهیزکاری
شهید مطهری در معنی واژه تقوا می نویسد که این کلمه از ماده وقی است که به معنای حفظ و صیانت و نگهداری است. که لازمه صیانت از خود، ترک و پرهیز گناهان است. انسان ها به طور فردی و اجتماعی پیوسته به دنبال ارزش ها هستند و تلاش دارند که دررسیدن به آنها از یکدیگر پیشی گیرند و هر یک امتیاز افزون تری را کسب کنند. در اسلام بیش از هر چیز به تقوا توجه شده است و آن میزانی است که بهای ارزش ها به وسیله آن سنجیده می شود، به طوری که هر ارزشی بدون ارتباط با تقوا بی ارزش خواهد بود. از این رو لازمه ایثار و شهادت در راه خداوند داشتن تقوا است، زیرا شهادت نصیب انسان های پاک می گردد و تا زمانی که انسان نتواند خود را از آفات و رذایل درونی پاک گرداند نمی تواند به مرحله ای برسد که در آن حاضر شود به خاطر خداوند جان خویش را فدا نماید.
روح ایثار و شهادت، ضمن تولید تقوا و پرهیزکاری، آن را در جامعه نهادینه می کند و جامعه ای که به لباس تقوا و پرهیزکاری آراسته شود، گَرد ناپاکی و مخالفت با ارزش های الهی و انسانی را از خود می زداید، زیرا لباس تقوا زیبنده ترین لباس برای تعالی بخشی به جامعه و فرد است^[۳۰]. علاوه بر این، کرامت حقیقی انسان^[۳۱]، راه خروج از بن بست ها^[۳۲] و تشخیص حق از باطل^[۳۳] در گرو تقوای الهی است (دژگیر، ۱۳۹۱: ۲۸).
۲-۵-۱۴٫ مقاومت و سخت کوشی
یکی از کارکردهای دیگر فرهنگ ایثار و شهادت، داشتن روحیه مقاومت و سخت کوشی است. اگر انسان چنین روحیه ای را در خود پرورش دهد می تواند با سخت کوشی و تلاش در مقابل دشمنان بایستد و اجازه تجاوز به حریم مسلمانان را ندهد. تا زمانی که یک انسان روحیه مقاومت و ایستادگی نداشته باشد، نمی تواند وارد میدان جهاد گردد. روحیه مقاومت دارای دو بعد درونی و بیرونی است. تا زمانی که یک انسان نتواند در مقابل بارزترین دشمن درونی یعنی نفس اماره بایستد، نمی تواند در مقابل دشمن بیرونی مقاومت نماید. شهدا و ایثارگران، انسان های مقاوم و سخت کوشی بودند که توانستند در وهله اول در مقابل نفس اماره که عبارتند از شهوات، خودخواهی ها، خودپرستی ها، دنیا طلبی و غرور و حسد بایستند و مقاومت نمایند در نتیجه به تبع آن به قوایی دست یافتند که توانستند با تمام وجود در مقابل دشمنان بیرونی یعنی دشمنان دین اسلام و راه خداوند، مقاومت نمایند (دژگیر، ۱۳۹۱: ۳۰).
۲-۵-۱۵٫ زمان شناسی
کارکرد دیگر فرهنگ ایثار و شهادت، زمان شناسی است. زمان شناسی بدین معناست که انسان به موقع بتواند نیاز زمان را بشناسد و در لحظه مناسب اقدامات لازم را انجام دهد. گاهی کاری از سوی انسان انجام می شود ولی چون زمان آن گذشته و یا زمان آن فرا نرسیده آن کار هیچ فایده ندارد و یا حداقل فایده را دارد. لذا انسان ها باید بتوانند با شناخت نیاز زمان، در صحنه عمل حاضر شوند. شاخصه زمان شناسی از این رو به عنوان یکی از کارکردهای فرهنگ ایثار و شهادت مطرح می گردد که اگر انسان متناسب با اقتضای زمان وارد میدان جهاد و ایثار و شهادت نشود جهاد او چندان فایده ای ندارد.
در این میان می توان به واقعه عاشورای حسینی اشاره نمود. قبل از وقوع حادثه عاشورا بسیاری از بزرگان دین نتوانستند نیاز زمان را بشناسند و متناسب با آن عمل کنند. لذا در واقعه عاشورا و حرکت در جهاد، کنار حضرت اباعبدالله الحسین (ع) جا ماندند، اما بعد از وقوع حادثه عاشورا و به شهادت رسیدن امام حسین (ع) و یاران فداکارش، متوجه اشتباه خود شدند و دست به قیام زدند. اگر چه قیام آن ها توانست یزیدیان را به درک واصل کند ولی اگر همین انسان ها در زمانی که امام حسین (ع) ندای هل من ناصر ینصرنی را سر داد وارد میدان جهاد می شدند، هم ارزش شهادت آن ها در نزد خداوند بیشتر می شد و هم نتیجه کار آن ها جاودانه تر می گردید و از همه مهم تر، حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در آن غربت کربلا به تنهایی و مظلومانه به شهادت نمی رسیدند (دژگیر، ۱۳۹۱: ۲۸).
۲-۵-۱۶٫ جامعیت
لازمه فهم جامعیت فرهنگ ایثار و شهادت، بررسی ارتباط عمیق و تنگاتنگ موجود بین آن ها با اصول اعتقادی و فضایل اخلاقی است، که به برخی از آن ها اشاره می کنیم :
۲-۵-۱۶-۱٫ رابطه ایثار و شهادت و ایمان: حاکمیت روح ایثار و شهادت در خانه دل انسان، مستلزم ایمان داشتن به مبدأ و معاد و به عبارتی مبادی و مبانی و اصول دین است. آن ها که نه حقیقتی مطلق و بی نیاز، برای مبدأ عالم و نه غایت و هدف و نهایتی حکیمانه برای عالم قایلند و به عالم غیب و شهادت ایمان نیاورده اند، چگونه می توانند هدفی متعالی در زندگی شان برگزینند، هدفی که آن ها را به سر منزل مقصود و بی نهایت هستی برساند. پس ایثار و شهادت در راه خدا محقق نمی شود، مگر در پرتو ایمان به خدای هستی بخش و هر آن چه پیامبران بر آن مأموریت یافته اند.
۲-۵-۱۶-۲٫ رابطه ایثار و شهادت و صبر: ایثار و شهادت عالی ترین و دشوارترین مرحله از آزمایش و امتحان الهی است. این مرحله همواره با از خودگذشتگی، از جان گذشتگی، ایثار مال، جاه، آبرو و جان همراه است. در این راه که سختی ها و دشواری های آن وصف ناشدنی است صبری ایوب وار می طلبد. انسانی که از فضیلت صبر خالصانه برای خدا برخوردار نباشد، در برابر امتحان های سخت الهی که بر او وارد می شود، به راحتی روحیه خویش را باخته و میدان را ترک می کند.
۲-۵-۱۶-۳٫ رابطه ایثار و شهادت و تسلیم و رضا: ویژگی دیگری که ایثار و شهادت در طالب خویش ایجاد می کند تسلیم بودن و رضا به قضای الهی است، زیرا آن ها که ایثار و شهادت را بر می گزینند، بر این امر واقفند که خداوند حکیم و خیر محض است و جز به صلاح بندگان خود عمل نمی کند، از این رو در برابر همه اوامر و نواهی خدا بدون چون و چرا سر تعظیم فرود می آورند و هر چه برایشان مقدر کند، خیر محض می دانند. ایثارگران و شهیدان نیز از سختی ها و مشکلاتی که در راه عقیده شان به آنها می رسد، با جان و دل استقبال می کنند و در این صورت است که به مقام تسلیم و رضا راه می یابند.
علاوه بر این ها ایثار و شهادت با مقولات دیگری نظیر عشق و محبت به خدا، توکل و توسل، بندگی و عبادت، ولایت مداری، تواضع و فروتنی، عزت نفس، شجاعت، سرسختی با دشمنان، مهربانی با دوستان، نشاط دینی، غیرت و حیاء و حق پذیری و … مرتبط است، از این رو از جامعیتی مثال زدنی و غیر قابل توصیف برخوردار است (فهیمی، ۱۳۸۷: ۵۶۵ ـ ۵۶۴).
جدول شماره ۲- ۱٫ کارکردهای فرهنگ ایثار و شهادت

[۱۹] D. Tudor and I. Tudor, The DSDM Atern Student Workbook: A Guide to the Definitive Agile Framework Lancashire, UK: Galatea Training Services Ltd, 2010.
[۲۰] S. Ambler and M. Lines, Disciplined Agile Delivery: A Practitioner’s Guide to Agile Software Delivery in the Enterprise. Boston, MA: IBM Press, 2012.
[۲۱] S. Ambler. (2011, June 2013). Introduction to agile modeling (AM). Available: http://www.ronin-intl.com/publications/agileModeling.pdf
[۲۲] S. Ambler, Agile Modeling: Effective Practices for eXtreme Programming and the Unified Process. New York: John Wiley and Sons, 2002.
[۲۳] L. Williams, K. Rubin, and M. Cohn, “Driving Process Improvement via Comparative Agility Assessment,” presented at the Proceedings of the 2010 Agile Conference, 2010.
[۲۴] K. Rubin, M. Cohn, and L. Williams. (2010, June 2013). Comparative Agility (CA). Available: http://comparativeagility.com/
[۲۵] S. Soundararajan and J. D. Arthur, “A structured framework for assessing the “goodness” of agile methods,” in ۱۸th IEEE International Conference and Workshops on Engineering of Computer-Based Systems, ECBS 2011, Las Vegas, NV, 2011, pp. 14-23.
[۲۶] S. Soundararajan, J. D. Arthur, and O. Balci, “A methodology for assessing agile software development methods,” Dallas, TX, 2012, pp. 51-54.
[۲۷] A. Qumer and B. Henderson-Sellers, “An evaluation of the degree of agility in six agile methods and its applicability for method engineering," Information and Software Technology, vol. 50, pp. 280-295, 2008.
[۲۸] A. Sidky, J. Arthur, and S. Bohner, “A disciplined approach to adopting agile practices: the agile adoption framework," Innovations in Systems and Software Engineering, vol. 3, pp. 203-216, 2007.
[۲۹] A. Sidky, “A Structured Approach to Adopting Agile Practices: The Agile Adoption Framework,” PHD Thesis, Faculty of Engineering, Virginia Polytechnic Institute and State University, Virgiana, USA, 2007.
[۳۰] H. C. Esfahani, E. Yu, and M. C. Annosi, “Strategically balanced process adoption,” in International Conference on Software and Systems Process (ICSSP 2011), Waikiki, Honolulu, HI, 2011, pp. 169-178.
[۳۱] A. Cockburn, Agile software development. Boston, MA: Pearson Education, Inc., 2002.
[۳۲] O. Nierstrasz and M. Lungu, “Agile software assessment (Invited paper),” in ۲۰th IEEE International Conference on Program Comprehension, ICPC 2012, Passau, 2012, pp. 3-10.
[۳۳] D. Spinellis, “Agility drivers," IEEE Software, vol. 28, 2011.
[۳۴] S. Vinodh and S. R. Devadasan, “Twenty criteria based agility assessment using fuzzy logic approach," International Journal of Advanced Manufacturing Technology, vol. 54, pp. 1219-1231, 2011.
[۳۵] F. Petrillo and M. Pimenta, “Is agility out there? Agile practices in game development,” Sao Carlos, 2010, pp. 9-15.
[۳۶] Agile-Alliance. (2011, July 2013). Guide to Agile Practices. Available: http://guide.agilealliance.org/
[۳۷] S. Ambler. (2009, July 2013). Agile Practices Survey Results. Available: http://www.ambysoft.com/surveys/practices2009.html
[۳۸] J. Appelo. (2009, July 2013). The Big List of Agile Practices. Available: http://www.noop.nl/2009/04/the-big-list-of-agile-practices.html
[۳۹] A. Cockburn, Agile Software Development: The Cooperative Game ۲nd ed. Boston, MA: Addison-Wesley Professional, 2006.
[۴۰] Agile-Alliance. (2013, Aug. 2013). Guide to Agile practices. Available: www.agilealliance.org
[۴۱] K. Beck, Test Driven Development: By Example. Boston, MA: Addison-Wesley Professional, 2003.
[۴۲] D. Huizinga and A. Kolawa, Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management Hoboken, NJ: Wiley-IEEE Computer Society Press, 2007.
[۴۳] K. Beck, Extreme Programming Explained: Embrace Change. Boston, MA: Addison-Wesley Professional, 1999.
[۴۴] M. Fowler, K. Beck, J. Brant, W. Opdyke, and D. Roberts, Refactoring: Improving the Design of Existing Code. Boston, MA: Addison-Wesley Professional, 1999.
[۴۵] D. Astels, Test-Driven Development: A Practical Guide: A Practical Guide. New Jersey, USA Prentice Hall, 2003.
[۴۶] R. C. Martin, Clean Code: A Handbook of Agile Software Craftsmanship. New Jersey, USA Prentice Hall, 2008.
[۴۷] S. Augustine, managing agile projects. New Jersey, USA: Prentice Hall, 2005.
[۴۸] C. Larman, Agile and Iterative Development: A Manager’s Guide. Boston, MA: Addison-Wesley Professional, 2004.
[۴۹] K. Schwaber and M. Beedle, Agile Software Development with Scrum. New Jersey, USA Prentice Hall, 2001.
[۵۰] M. Poppendieck and T. Poppendieck, Leading Lean Software Development: Results Are not the Point Boston, MA: Addison-Wesley Professional, 2009.
[۵۱] D. J. Anderson, Lessons in Agile Management: On the Road to Kanban. USA: Blue Hole Press, 2012.
[۵۲] E. Miranda and P. Bourque, “Agile monitoring using the line of balance," Journal of Systems and Software, vol. 83, pp. 1205-1215, 2010.
[۵۳] R. C. Martin, Agile Software Development: principles, patterns, and practices. New Jersey, USA Prentice Hall, 2002.
[۵۴] R. Hoda, J. Noble, and S. Marshall, “Self-organizing roles on agile software development teams," IEEE Transactions on Software Engineering, vol. 39, pp. 422-444, 2013.
[۵۵] M. Cohn, User Stories Applied: For Agile Software Development, 1 ed. Boston, MA: Addison-Wesley, 2004.
[۵۶] M. Cohn, Agile Estimating and Planning. New Jersey, USA: Prentice Hall, 2005.
ضمائم و پیوست ها
پیوست ۱- پرسشنامه
چنانچه اشاره گردید، به منظور جمع آوری داده های این تحقیق از پرسشنامه استفاده گردیده است که سوالات آن به شرح زیر می باشند.

و ترکیبات دیگر همچون: تیرگی یاوه چشم (۱۴۷) ، کُنام شرزه ها (۲۹۹) ، شنگرف رخشان (۳۰۲)، همهمه یاوه (۳۴۵) ، باره چوبین (۳۴۷)، شحنه دادار (۴۳۷)، اشکوبه های رفیع (۴۳۸)، شگون نیکِ باد (۴۴۳)، زخم خیزانِ خدنگ (۴۵۳) ، بالین خنده‌ها (۸۳)، شکیب یحیی (۲۰۳)، لوای لولیان بی بربط (۲۱۰)، رواق ستاره (۲۸۲)، پل ستاک(۲۷۰)
۴-۲-۱-۳ -۳ ترکیبات اضافی
ای­/ ز خواب شاپرک رمیده / ماه هم اگر شود / نمی‌رسد/ به پنجه‌های یاس‌ها (همان:۳۰۷)
مهمیزهای باد/ ویرانگرانِ اندوه و بارانند (همان:۳۱)
درخت من که تناور مُرد / زمرّدین سبزی بود/ که شال عشق به گردن داشت (همان:۳۹)
ریشه‌های پایای التفات به شاخه گل لبخند/ برّان و ناب و استوار / شنوای غرّش‌های سهمگین / زمینه آبی و گسترده و کهکشانی / چشمه ساران اشک (همان:۱۰۹)
نمونه‌های دیگر : روزگار شقایق (۵۵) ، بندهای تن (۱۵۴) ، التفات گیسو (۱۷۹) ، ایستگاه‌های دروغ (۱۶۴)، فوران ستاره‌ها (۲۰۳) ، خیزگاه ستاره (۳۷۹) ، الماس نگاه (۳۷۸) ، لبخند آفتاب (۳۵۸) ، کشتار انتظار (۱۷۸) ، ماه گیسو (۱۷۸)، دیهیم خار (۳۵۰)
۴-۲-۱-۳ -۴ ترکیبات وصفی
آن جا که دیهیم خار [آن گاه تاجی از خار یافته، بر سر مسیح نهادند] / ربود/ خواب نوشین از چشم سارا (همان:۳۵۰)
هم بازویِ کاریزهای نهان / ریشه‌های کهن را / پاس داشت (همان:۳۸۹)
بنفش بی تکاپو / مرگ آبی/ در سیاه، آسمانی کوتاه/ بعد از تو / دشوار می‌نشیند (همان:۲۱۱)
جانبداری از گلایل سپید / رویارویی با گلایل گستاخ / نوشین فضیلت است و ویرانگر هجوم معمول (همان:۱۹۷)
نمونه‌های دیگر: شراب مست (۲۹)، نافه گوارا (۳۳)، چشم منتظر (۳۶) ، شب سنگین (۳۹)، صبح آشوب (۴۸)، حلقه‌های زرافشان (۵۵)، هیاهوی سرکش (۵۶)، چشمه زنگاری (۵۶)، گل‌های قرمز گستاخ (۸۹)، تنهای خمیده (۱۱۴)، ستاره‌های مانا (۳۵۹)، گلبرگ اطلسی (۳۴۶)، مجمع پریشان (۲۹۲)، گل عجول (۱۴۵)، نسیم چیره (۱۴۸) ، شب خرّم (۱۸۳)، جلبک‌های کم توان (۱۹۵)، چمن خیسِ خوش ادا (۳۶۸)
۴-۲-۱-۳ -۵ ساختار غیرمتعارف جمله
از نظر نحوی، هر یک از اجزای جمله جایگاه خاص خود را دارند. نهاد، فعل، مفعول، مسند و متمّم جایگاه مشخّصی برای خود دارند امّا ممکن است بنا به دلایلی این ارکان جا به جا شده و جایگاه اصلی خود را از دست بدهند که در شعر و نثر ممکن است صورت بپذیرد.

تقدیم فعل
شیار می‌زنم زخم پیر را/ توتو/ و می‌شکافم / زخم پیر را / توتو (همان:۷۱)
و ندانستیم/ پادشاهی سُرخگل را / در تنگنای تفِ سربیِ تابستان (همان:۱۷۳)
بِایست/ عریان از ظرف و حرکت /بی مکان و زمان (همان:۱۸۷)
می‌درد / رنجِ آهنِ جان را (همان:۴۱۳)
مگر در نمی‌یابد آسمان/ کبوتر را ؟ / مگر در نمی‌یابد کبوتر / آسمان را؟ (همان:۳۸۶)
نیستم این تپش آن سویی را / نیستم این آن سوییِ همین را (همان:۱۹۶)
دچار خواهی شد/ به نوعی از کوچه/ که سنگفرشش گرماست (همان:۳۴)
تأخیر نهاد
سر در گرو نبود و نیالود/ آن قامت بلندِ رسا را/ آن سایه دار مرد (همان:۳۷)
تیمارت بدارد آفتاب و باران/ تیمارت بدارد ریشه گرسنه (همان:۱۰۵)
و سپید گشت دو چشمش از اندوه (همان:۱۷۷)
و سپری است روز و ماهِ گیسو (همان:۱۷۸)
دستان آسمان است این باران (همان:۴۲۵)
از زمستان سخت می‌آید/ وزش چشمان تو (همان:۳۶۳)
فراگردخانه/ می‌چرخد/ گل (همان:۳۵۱)
زخم می‌زند نگاهِ رویه کار (همان:۳۰۷)
مانده تا / به شیهه / برکشد پگاه را / افق (همان:۲۹۱)
تقدیم مفعول
روان مرداب را / دوست ندارم اگر/ با یاد روز/ به شب/ نروم (همان:۱۳۵)
باران را / می بارانم از گوشه چشم/ و از آن جایی که نیاکانم می نامندش/ دل (همان:۱۵۳)
زخمانه بلندترین آواز آبی‌های رگ‌هایم را/ به تنهایی / شنیده‌ام (همان:۱۶۲)
تو را می‌جویم/ با قلبی چون چشمی در غربت (همان:۱۷۰)
رخسار خلیج را/ به آفتاب داده‌ای / ای زمستان (همان:۲۶۰)
کوچه را بنواز/ در نی‌لبک استخوانِ من/ با انگشتانِ کشیده وهم انگیز (همان:۳۳۳)
خورشید را می‌درخشاند/ زیر پوست سیاوش (همان:۳۸۷)
و اسب‌ها را / در پس زمینه، مهِ خاکستری و تنه سیاهِ درختان خیس/ دوست می‌داشتیم(همان:۳۹۳)
تأخیر مفعول
در خمِ نخستین‌هایم/ بخشاینده بود جنبش‌های تر و تازه گیاهیِ نااستوارم را (همان:۱۷۴)
آی/ من بی تو نیستم این نگهبانی روشِ خردمایه را (همان:۱۸۹)
لبه به لبه شمشیر/ بخوانم تو را (همان:۲۷۲)
در این بارانِ خوش پوش / که تر و تازه کرده است آفتاب را / با خویش (همان:۳۲۵)
تازانه هامون/ هامونی/ کز تندیسش/ می ترواد خون (همان:۳۳۷)
۴-۲-۱-۳ -۶ فعل
فعل، هسته‌ی جمله است و ارکان دیگر جمله به جهت ارتباطی که با آن دارند، از آن تأثیر می‌پذیرند. در اشعارم مؤید انواع فعل ساده، پیشوندی، مرکّب و عبارت فعلی را می‌توان یافت.
فعل پیشوندی
فرو: در فعل‌های فرونشسته است، (۳۰۰)، فرو می‌روند(۱۱۵)، فروشکاف(۲۸۰)، فروخیز(۲۶۷)، فروریخت(۳۲۴)، فروفرستاد(۳۹۶)، فرو می‌ریزد (۴۶۹)، فرونهاده (۴۹)، فروماندیم (۳۵۲)

علاوه بر تعالیم وحی، معصومان:نیز در پاره‌ای از موارد برای محسوس و مجسّم نمودن مفاهیم و حقایق دینی از روش نمایشی استفاده نموده‌اند. پیامبر گرامی اسلام۶در موارد متعددی، مانند آموزش نماز و حج از این روش استفاده نموده و به مردم می‌فرمودند: «صَلُّوا کَمَا رَأَیْتُمُونِی أُصَلِّی‏؛ نماز بگزارید، آن‌گونه که می‌بینید من نماز می‌گزارم».^[۲۱۱]

از دیگر فواید نمایش این‌که، نه تنها وسیله‌ای مناسب برای انتقال آموزه‌های قرآنی به کودکان است؛ بلکه چه بسا نمایش کودکان، بستر مناسبی برای تفهیم این معارف به بزرگسالان ناآگاه، نیز باشد. چنانچه در سیره امام حسن۷نقل شده که روزی ایشان با برادر گرامی‌شان امام حسین۷در ایام کودکی، پیرمردی را دیدند که به روش صحیح وضو نمیگیرد. امام حسن۷با هماهنگی برادرش خواستند وضوی صحیح را به او یاد دهند، اما اگر مستقیماً به او میگفتند، گذشته از رنجیده خاطر شدن او، احتمال داشت که اصلاً قبول نکند. زیرا تذکر این دو کودک را برای خود نوعی تحقیر تلقی مینمود. آنان در یک حرکت نمایشی، با یکدیگر به مباحثه پرداختند به طوری‌که پیرمرد، صدای آنان را میشنید. آنان به همدیگر میگفتند: وضوی من از وضوی تو کامل‌تر و بهتر است. بعد توافق کردند که در حضور پیرمرد، هر دو نفر وضو بگیرند و قضاوت نهایی را به عهده پیرمرد بگذارند. طبق قرار، هر دو نفر وضوی صحیح و کاملی را در مقابل پیرمرد انجام دادند، پیرمرد با مشاهده این صحنه، متوجه شد که وضوی هر دوی آنان صحیح است و با فکر نافذ خود، مقصود واقعی آن دو کودک را دریافت و شدیداً تحت تأثیر بزرگواری و محبت و هوش آنان قرار گرفت. سپس خاضعانه به آن‌ها گفت: فرزندانم! وضوی هر دوی شما کاملاً صحیح است. من پیرمرد نادان، هنوز وضوی صحیح را نمیدانم و به برکت محبتی که به امت جدّتان دارید، وضوی صحیح را الآن از شما آموختم.^[۲۱۲]
از آنجا که فهم برخی مسائل مانند مجردات، برای همه افراد مخصوصاً کودکان مشکل است، در چنین مسائلی، میتوان از راه تمثیل و تشبیه در قالب نمایش، فهمیدن را آسانتر نمود. برای مثال، مردی یهودی از امام علی۷پرسید: روی پروردگارت کجاست؟ امام علی۷به ابن عباس دستور داد آتش و هیزم بیاورد. ابن عباس نیز چنین کرد. امام آتش را برافروخت و به یهودی فرمود: رویِ این آتش کجاست؟ یهودی گفت: من رویی برای آن نمییابم. امام۷فرمود: پروردگار من نیز چنین است و مشرق و مغرب از آن اوست و به هر طرف رو کنی، همان رویِ خداست.^[۲۱۳]
امام۷از بهترین روش یعنی استفاده از مثال، آن هم در قالب نمایش، برای شناساندن خدا (موجودی مجرد) به یهودی، استفاده کرد و یهودی نیز قانع شد.^[۲۱۴]
در اینجا نیز، امام۷ضمن تفهیم مطلبی دشوار با مثالی ساده و قابل فهم، به مفهوم آیهای از قرآن اشاره میکنند که بسیار سودمند برای آموزش قرآن به کودکان میباشد.
۲-۱-۶-۱-۱-۲- چگونگی اجرای نمایش‌هایی با مضامین دینی و قرآنی
همان‌طور که بیان شد و نیز با توجه به این‌که روش نمایشی، همزمان گوش و چشم مخاطب را به کار می‌گیرد، طبیعی است که جنبه آموزشی روش نمایشی مؤثرتر و پرجاذبه‌تر از روش گفتاری صرف است. پس از این روش، می‌توان آموزه‌های دینی را در قالب‌های قابل مشاهده و به گونه‌ای روشن، آسان و محسوس به کودکان آموزش داد. نمایشی کردن مفاهیم عقلی و انتزاعی، به ویژه برای کودکان با توجه به غلبه برخورد حسّی آنان، موجب می‌شود که این‌گونه مطالب، بهتر درک شود و یادگیری عمیق‌تری صورت پذیرد. معمولاً کودکان، خاطرات نمایشی را که در کودکی دیده‌اند، به شکل آگاهانه یا ناآگاهانه، تا آخر عمر در حافظه خود حفظ و نگهداری می‌کنند.
آموزش بسیاری از مفاهیم دینی اعمّ از اصول و مبانی ارزشی، اعتقادی و احکام عملی با بهره گرفتن از روش نمایشی آسان‌تر است. مثلاً، در ارتباط با خداشناسی، معلم می‌تواند دانش‌آموزان را به نزدیک ساختمانی که عده‌ای مشغول ساخت و تکمیل آن هستند ببرد تا آنان با مشاهده زحمات و تلاش‌های فراوانی که برای بنای آن صورت می‌گیرد، به این نتیجه برسند که ساختمانی به این کوچکی، نیازمند سازنده‌ای است، پس این زمین و آسمان‌ها و دیگر مخلوقات عالم که بسیار عظیم‌تر و شکوهمندتر می‌باشند، محتاج خالقی آگاه و توانا است.
هم‌چنین هنگامی‌که مربّی، برای کودکان، قصه‌های قرآنی را تعریف کرده و یا داستانی را با محور دینی و اخلاقی مطرح ساخت، میتواند آنان را از شنوندگانی منفعل به اجرا کنندگانی فعال تبدیل کند. بسیاری از مربّیان قرآن، به جهت این‌که فکر میکنند برای نمایش، باید صحنه، لباس‌ها، گریم و فضاهای مختلفی را طراحی و تزیین کنند، از اجزای نمایش استقبال چندانی نمیکنند، در حالی‌که با بهره گرفتن از صحنه و فضاهای ساده و با تزیینات بسیار ابتدایی، میتوان نمایش زیبایی را اجرا کرد. مثلاً به منظور مشارکت بیشتر کودکان و کمک گرفتن از تخیّل آنان، میتوان یک موضوع قرآنی مثل محبت کردن به پدر و مادر را مطرح کرده و از کودکان خواست تا از طریق نمایش، نشان دهند که چرا باید به پدر و مادران نیکی کنیم. به این ترتیب میتوان از عقاید، نظرات و تخیل کودکان در تدوین نمایش خلاق با مضمون‌های اخلاقی و تربیتی استفاده کرد. با این روش، کودکان این مفاهیم قرآنی را عملاً حس میکنند و چون خودشان ایفاگر اجرای آن بوده‌اند، برایشان بسیار قابل فهم خواهد بود و تأثیر زیادی نیز برآنان خواهد گذاشت و دیگر نیازی به گفتار مستقیم و نصیحت کودک (که تأثیر آن بر کودک بسیار کم است) نیست.
بنابراین اگر مربّی بخواهد قصّه‌های قرآنی را به زیبایی اجرا کند و به تفهیم بیش‌تر آن‌ها به کودکان بیندیشد، میتواند از نمایش به عنوان ابزاری مناسب برای این کار بهره ببرد.
۲-۱-۶-۱-۲- نحوه کارآمدی مشاهده آفرینش در تعلیم آموزه‌های قرآنی(به خصوص توحید و معاد)
با توجه به آیات قرآن کریم‌، روشن است که طبیعت، بهترین مربَی درس خداشناسی است. لذا والدین می‌توانند برای اختصاص دادن زمان‌هایی برای سفر یا گردش در طبیعت و مشاهده زیبایی‌های خدادادی و حتی دیدن حیوانات، برنامه‌ریزی کنند. گاه دیده می‌شود که والدین به دلیل مشغله‌های کاری و هزینه‌های سفر و گردش، از عهده تأمین این نیاز روحی فرزندان برنمی‌آیند، در حالی‌که لازم نیست هزینه و وقت زیادی صرف کنند. تنها می‌توان با بردن فرزندان به پارک، تا حدود زیادی آنان را به تدّبر در پدیده‌های هستی واداشت. البته توصیه می‌شود که در تمام فصول سال نسبت به گردش کودکان اهتمام داشت و از این طریق، ضمن آشنایی آنان با تغییر شرایط زیستی، به ارتباط زندگی و مرگ طبیعت با مسأله معاد آشنا نمود.
حتی می‌توان با کاشت دانه گیاهی توسط خود کودکان، از نزدیک او را با چرخه آفرینش و ارتباط آن با خالق هستی آشنا کرد. والدین باید سعی کنند با کودکان درباره پدیده‌های طبیعی بیشتر صحبت کنند. مثلاً می‌توان برای پی بردن کودکان به نعمت روز و گرمای خورشید، از فرزند خویش بخواهند یک شب سرد و طولانی بدون هیچ گرما و نوری را تصوّر کنند.
هم‌چنین، مطابق آن‌چه گفته شد، اجرای نمایش‌های قرآنی در جهت آموزش معارف قرآنی به کودکان بسیار مؤثر است.
۲-۱-۶-۲- مشاهده عمل
دیدن یک عمل به طور طبیعی، انسان را به تجربه آن تحریک می‌کند، خصوصاً آن‌که این تمایل، به وسیله نیروهای درونی و بیرونی دیگری تقویت شوند.
دستگاه‌های تبلیغاتی کنونی یا همان دستگاه‌های اغفال یا فریب، از راه‌های گوناگون هم‌چون موجّه جلوه دادن الگو، برانگیختن یا انحراف حس زیبایی دوستی و هنر دوستی، تحریک میل جنسی و…، همواره سعی می‌کنند اثرگذاری الگوهای ارائه شده را به بیشترین حدّ آن نزدیک کنند.
در آموزش مثبت نیز، به طور قطع می‌توان ادعا نمود که دعوت عمل نسبت به توصیه‌های لفظی و کلامی بسیار مؤثرتر است؛ چرا که یادگیرنده فقط نیاز دارد که رفتار خاص به نمایش گذاشته شده توسط شخص دیگری را، قبل از این‌که خود تقلید نماید، مشاهده کند که گاهی اوقات از روی آگاهی و گاهی نیز ناآگاهانه صورت می‌گیرد. شخصی که رفتار را به نمایش می‌گذارد، «مدل» نامیده می‌شود و شکل یادگیری را «الگوبرداری» می‌نامند.^[۲۱۵]
نظر به اهمیت روش الگویی، در ذیل به تبیین آن می‌پردازیم:
۲-۱-۶-۲-۱- روش الگویی
اصولاً قهرمانجویی یا قهرمانپرستی را یکی از تجلیات اصیل روانی انسان دانستهاند که در فطرت و نهاد انسان، حضوری آشکار دارد^[۲۱۶] که کودک برای دستیابی به کمال و ارضای این نیاز فطری خویش، مجذوب آن قهرمان میشود.^[۲۱۷] تأثیر شخصیت الگوها در شکلگیری رفتار و منش کودکان، نوجوانان و جوانان و تشکیل یا تثبیت شخصیت اخلاقی و اجتماعی آنان فوق العاده چشم گیر است. در این روش، یادگیری به طور غیر مستقیم و از طریق مشاهده انجام میگیرد که از مؤثرترین و پایدارترین انواع یادگیری ها محسوب میشود. تأثیر الگو و نقش پذیری انسان یک امر طبیعی است که از غریزه تقلید سرچشمه میگیرد.^[۲۱۸] از این رو، الگو پذیری، تقلید و تربیت، مفاهیمی مرتبط و نزدیک به هم میباشند. الگوپذیری، زمینه و مقدمه لازم برای تقلید است، تقلید هم یکی از سازکارهایی است که تربیت از طریق آن صورت میپذیرد.^[۲۱۹]
۲-۱-۶-۲-۱-۱- ضرورت اتخاذ شیوه اسوه نمایی (روش الگویی)
در اسلام نیز برای راهنمایی و رشد انسانها و در نهایت رساندن آدمیان به کمال نهایی، به نقش و اهمیت الگو تأکید زیادی شده است. نمونه های ذکر شده در قرآن و احادیث پیامبر اکرم۶و ائمه معصومان: دلیل محکمی بر این مدعاست.^[۲۲۰]
سید قطب در کتاب روش تربیت اسلامی مینویسد: «عملیترین و پیروزمندانهترین وسیله تربیت، تربیت کردن با یک نمونه عملی و سرمشق زنده است… سرمشق و الگو به مردم عرضه میشود تا مردم همانند صفاتش را در خود تحقق بخشند و به رنگ آن نمونه واقعی درآیند. اینها از این جهت است که اسلام، سرمشق دادن را بزرگترین وسیله تربیت میداند و پایه روش تربیتی خود را بیش از هر چیز بر این سنگ استوار میسازد».^[۲۲۱]
آنچه بر اهمیت و حساسیت نقش اسوه‌ها و اعتبار این شیوه تربیتی در تربیت قرآنی کودکان میافزاید، جنبه تقدّس و وجهه دینی- قرآنی اسوههاست؛ زیرا اسوهها، نمونه های بشری هستند که گفتار، کردار و سلوک و عقیدهشان، سرمشق دیگران (به خصوص کودکان) و روش، منش، بینش و تمام زندگیشان مورد تأیید دین و معیار زندگی دیگران است.^[۲۲۲]
۲-۱-۶-۲-۱-۱-۱- ابعاد نگرش قرآن به ضرورت روش الگویی
واژه « الگو» به معنای روبُر، مدل، سرمشق، مقتدا، اسوه، مثال و نمونه است.^[۲۲۳] در قرآن کریم از کلمه «اسوه» به عنوان معادل الگو استفاده شده است. اُسوه و اِسوه از ریشه «اسو» است که در حالت اسمی به معنای قدوه و الگو و در حالت مصدری به معنای حالت پیروی کردن آمده است.^[۲۲۴] اُسوه و إِسوه عبارت از حالتی است که انسان به هنگام پیروی از غیر خود پیدا میکند^[۲۲۵] و بر حسب اینکه پیروی از چه کسی باشد، ممکن است اسوهای نیک یا بد برای انسان فراهم آید.^[۲۲۶]
این واژه معادلی دیگر هم در متون دینی (آیات و روایات) دارد که از آن به قِدوه یا قُدوه یاد میشود که در همان معنای نخست یعنی معنای اسمی، با اسوه ترادف دارد، یعنی کسیکه به او اقتدا و از عمل او پیروی میشود.^[۲۲۷]
از منظر قرآن کریم، همانگونه که ما برای شناخت راه از بیراهه در جادهها و بیابانها نیاز به علامتها و نشانههایی داریم، برای شناخت حق از باطل در مسیر زندگی و در طوفان غرایز و هوسها نیز به نشانههایی روشن و الگوهایی عینی نیازمندیم: *(وَ عَلَامَاتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُون؛ و (نیز) علاماتى قرار داد و (شب هنگام) به وسیله ستارگان هدایت مى‏شوند.)* نحل/ ۱۶.
اساساً نیاز به رهبر آسمانی و الگوی الهی و اسوه حسنه، یکی از اساسیترین نیازهای جامعه بشری است.
به همین دلیل است که میبینیم ابراهیم۷به هنگام تجدید بنای کعبه، دست به دعا برمیدارد و میگوید: *(رَبَّنَا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الحِکْمَهَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنتَ الْعَزِیزُ الحَکِیم؛ پروردگارا! در میان آنها پیامبرى از خودشان برانگیز، تا آیات تو را بر آنان بخواند، و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد، و پاکیزه کند زیرا تو توانا و حکیمى (و بر این کار، قادرى)!)* بقره/ ۱۲۹
گفتنی است مسأله انتخاب یک الگوی تمام عیار و یک انسان کامل و معلم و استاد در مسیر تربیت نفوس و سیر و سلوک به سوی خدا، به حدّی اهمیت دارد که گاه، انبیای الهی در مقطع خاصی نیز مأمور به این انتخاب میشدند. همانگونه که موسی۷مأمور میشود برای فراگرفتن علومی - که جنبه نظری نداشت بلکه بیشتر جنبه عملی و اخلاقی داشت- نزد پیامبر و عالِم بزرگ زمانش (یعنی حضرت خضر۷) تلمّذ کند.^[۲۲۸]
همچنین وجود و حضور اسوه‌ها در جامعه، خود دلیلی محکم بر درستی تعالیم دین و حقانیت پیامهای اسلام است. در قرآن از این موضوع به حجت تعبیر شده است؛ خداوند رسولانی را برانگیخته است که علاوه بر ابلاغ پیام های الهی، خود نیز حجت، الگو و گواه مردمان باشند و بر تعالیم مکتب خویش صحه بگذارند: *(رُّسُلًا مُّبَشِّرینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلىَ اللَّهِ حُجَّهٌ بَعْدَ الرُّسُلِ…؛ پیامبرانى که بشارت‏دهنده و بیم‏دهنده بودند، تا بعد از این پیامبران، حجتى براى مردم بر خدا باقى نماند، (و بر همه اتمام حجت شود)* نساء / ۱۶۵
از طرف دیگر، وجود اسوه به مردم ثابت میکند پایبندی به این تعالیم، ممکن و میسّر است و دین حاوی دستورها و مطالبی نیست که فقط در کتب و نوشته ها جای داشته باشد و التزام بدان میسور نباشد. بنابراین با روش الگویی میتوان مردم را به حقانیت مکتب و امکان پذیرش کامل آن قانع ساخت.^[۲۲۹]
بنا بر آنچه گفته شد، از نظر اسلام، قرآن، نسخه هدایت و اسوهها، داروی هدایتند. قرآن کریم از سه زاویه، بر ضروررت اتخاذ روش الگویی، صحه گذارده است که در ذیل بدان اشاره میشود.
۲-۱-۶-۲-۱-۱-۱-۱- معرفی اسوهها
قرآن کریم در معرفی اسوهها، به دو شیوه عمل میکند:
الف) معرفی مستقیم و صریح: قرآن کریم، در معرفی برخی اسوهها، به صورت مستقیم، چهرهها و شخصیتهایی را به منزله الگو مطرح میکند و گاه نام آن‌ها را ذکر و گاهی نیز از آوردن نامشان خودداری می‌کند. واژه اسوه تنها سه بار در دو آیه آمده است که دو بار اشاره به حضرت ابراهیم۷و پیروانش دارد و یک بار درباره پیامبر اسلام۹به کار رفته است. جالب است بدانید که در هر سه آیه، یک قالب به کار رفته که «قد کان (کانت) لکم» است و ترکیب ماضی استمراری، دلالت بر دوام و همیشگی بودن این اسوهها و حکم به اسوه پذیری از آنها دارد.^[۲۳۰] این آیات عبارتند از:
*(قَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ فىِ إِبْرَاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَه…؛ براى شما سرمشق خوبى در زندگى ابراهیم و کسانى که با او بودند وجود داشت…)* ممتحنه/ ۴
*(لَقَدْ کَانَ لَکمُ‏ْ فِیهِمْ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ…؛ (آرى) براى شما در زندگى آنها اسوه حسنه (و سرمشق نیکویى) بود…)* ممتحنه/ ۶
*(لَقَدْ کَانَ لَکمُ‏ْ فِیهِمْ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ…؛ مسلّماً براى شما در زندگى رسول خدا سرمشق نیکویى بود…)* احزاب/ ۲۱
مطابق این آیات، درباره رسول خدا۶، حکم عام و کلی آمده و همه شئون زندگی را در بردارد که این دلالت بر کمال پیامبر اسلام۶مینماید که به بیان قرآن صاحب «خلق عظیم» است.^[۲۳۱] در حالیکه ابراهیم۷به طور ضمنی، شایسته الگوپذیری قرار میگیرد.^[۲۳۲] چون زمینه آیه مورد بحث که مى‏فرماید” لَکُمْ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ فىِ إِبْرَاهِیمَ ^[۲۳۳]“، این نیست که بخواهد تأسّى به ابراهیم۷را در تمامى خصالش، بر مسلمانان واجب کند و استغفار یا وعده استغفار را استثناء کند، تا این یک خصلت از خصال ابراهیم مستثنى باشد، بلکه زمینه آیه این است که تنها مردم مسلمان را در خصوص بیزارى‏اش از قوم مشرک خود، وادار به تأسّى کند.^[۲۳۴]
ب) معرفی غیر مستقیم و غیر صریح اسوه‌ها: خداوند حکیم بنا بر حکمتی که خود میداند، پس از آموزش اسوهپذیری و تأیید صریح آن در سه آیه، سایر قهرمانان قرآن را غیر مستقیم معرفی میکند و حتی در پارهای از موارد، نام هم نمیبرد و تنها به ذکر صفت یا لقب اکتفا میکند مثلاً میفرماید: *(…عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا…)* کهف /۶۵ یا *(أَوْ کَالَّذِى مَرَّ عَلىَ‏ قَرْیَهٍ…)* بقره / ۲۵۹.
از این سبک قرآنی برمیآید که:
- برای اسوهپذیری، نباید دنبال عنوان و نام شخص بگردیم، یعنی نباید شخصیتزده باشیم؛ بلکه باید به عمل یا صفت خوب او توجه کنیم.
- این به زیبایی ایجاز قرآن میافزاید که بدون اینکه اسمی بیاورد، ما را جذب شخصیتی میکند.
- تفاوت در توصیف، شاید مبتنی بر تفاوت موقعیتهای پیش آمده برای آنها یا تفاوت شخصیتهای آنها باشد و تنها چهره کامل، پیامبر۶است که به عنوان الگوی کامل و همه بعدی معرفی شده و حتی ابراهیم۷در جنبهای، معرفی میگردد.
- تفاوت شخصیتهای قرآنی، اسوهپذیر را دلگرمتر میکند و به او امیدی میدهد که حتی اگر شخصیتی کامل نباشد و مثل حضرت یونس۷غضبناک شد، میتواند محبوب و مورد پذیرش خداوند قرار گیرد. امید او وقتی به اوج میرسد که ببینیم برخی شخصیتهای کمالیافته قرآنی، دارای عصمت نبوی نبودهاند مانند ذوالقرنین، لقمان حکیم، طالوت، مریم، اصحاب کهف و حتی ساحران فرعون که به سعادت رسیدند.^[۲۳۵]
گاهی نیز، قرآن به طرح جلوه‌های زیبایی از رفتار و منش انسانی یک قوم یا گروه میپردازد و با بیان آن ملاک‌ها، صاحبانشان را مدح مینماید. گروه‌های انسانی، همچون، مخلص، اولوالالباب، مفلحین، مستغفرین و … .^[۲۳۶] برای مثال در آیات اولیه سوره بقره و نیز آیات ۸۸ سوره توبه و ۹ حشر و ۱۶ تغابن، چهره مفلحان ترسیم شده است: *(الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلَوهَ وَ ممَِّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ(۳)وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مَا أُنْزِلَ مِن قَبْلِکَ وَ بِالْأَخِرَهِ هُمْ یُوقِنُونَ(۴)أُوْلَئِکَ عَلَى‏ هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ وَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُون؛ (پرهیزکاران) کسانى هستند که به غیب [آنچه از حس پوشیده و پنهان است‏] ایمان مى‏آورند و نماز را برپا مى‏دارند و از تمام نعمتها و مواهبى که به آنان روزى داده‏ایم، انفاق مى‏کنند. (۳)و آنان که به آنچه بر تو نازل شده، و آنچه پیش از تو (بر پیامبران پیشین) نازل گردیده، ایمان مى‏آورند و به رستاخیز یقین دارند. (۴)آنان بر طریق هدایت پروردگارشانند و آنان رستگارانند.)* بقره/ ۳-۵^[۲۳۷]
در این سبک معرفی اسوهها، نوعی سازماندهی اسوههای گروهی نهفته است و مبنای شکلگیری بسیاری از گروه ها (مانند دوستیها)، صفاتهای ایمانی و یا رفتارهای الهی میشود. نیز باعث انتقال ارزشها میشود و مردم حتی بدون اسوهپذیری از نمونه های عینی، به الگوپذیری از آن صفات و رفتارها میپردازند. برای نمونه، میدانند که اگر از مستغفرینِ در سحر باشد، خوب است. چنان‌چه لقمان حکیم در وصیت به فرزندش در مورد سحرخیزی، می‌گوید: «یَا بُنَیَّ لَا یَکُونُ الدِّیکُ أَکْیَسَ مِنْکَ یَقُومُ فِی وَقْتِ السَّحَرِ وَ یَسْتَغْفِرُ وَ أَنْتَ نَائِم‏؛ ای فرزندم! مبادا خروس از تو زرنگتر باشد، در وقت سحر بلند شده و استغفار کند و تو در خواب باشی».^[۲۳۸]
۲-۱-۶-۲-۱-۱-۱-۲- ویژگیهای الگوهای قرآنی
شخصیتها و چهرههایی که در قرآن به عنوان الگو و نمونه مطرح گردیدهاند واجد ویژگیهای گوناگونی هستند که در ذیل به برخی از آنها اشاره میکنیم: