فرایندی غیر منتظره

 

توصیفی

 

 

 

۷

 

مکتب قدرت (Power School)

 

فرایندی مبتنی بر مذاکره

 

توصیفی

 

 

 

۸

 

مکتب فرهنگی (Cultural School)

 

فرایندی جمعی

 

توصیفی

 

 

 

۹

 

مکتب محیطی (Environmental School)

 

فرایندی واکنشی

 

توصیفی

 

 

 

۱۰

 

مکتب ترکیب­بندی (Configuration School)

 

فرایندی مبتنی بر دگردیسی

 

توصیفی

 

 

 

در بررسی این مکاتب و سیر تحول آنها می­توان به برخی نکات کلیدی که تبیین کننده ابعاد تفکر استراتژیک هستند، دست یافت. همان طور که در جدول (۲-۱) دیده می­ شود، توسعه رویکردهای توصیفی، مبتنی برفعالیت­های جمعی و مذاکره­ای و تأکید بر جنبه­ های ذهنی، آرمان گرا و شناختی در مکاتب راهبرد کاملاً به چشم می­خورد. این مفاهیم تبیین کننده ابعاد مهمی از تفکر استراتژیک است که تحول از رویکردهای تجویزی برنامه­ ریزی استراتژیک سنتی، که درمحیط­های ساده و قابل پیش بینی کاربرد بیشتری داشتند، به سمت رویکردهای توصیفی در فضای تفکر استراتژیک، که در محیط­های پیچیده و متحول و غیر قابل پیش بینی کاربرد دارند، دیده می­ شود.
البته باید به این موضوع اشاره نمود که در این فضای جدید، تفکر استراتژیک و برنامه­ ریزی استراتژیک می­توانند به عنوان مکمل عمل کرده و در واقع تعامل متفکران استراتژیک و برنامه­ ریزان استراتژیک است که می ­تواند هنر و علم مدیریت استراتژیک را با یکدیگر تلفیق نمایند. ترکیبی از تفکر خلاق و واگرا در نزد متفکران استراتژیک و تفکر تحلیل و همگرا در برنامه­ ریزان استراتژیک است که می‌تواند منجر به پیوند میان تفکر و عمل در راهبرد شود. ولی به هر حال در این فضای جدید ماهیت اصلی راهبرد، نشأت گرفته از تفکر استراتژیک است و برنامه­ ریزی صرفاً سعی می­ کند که شرایط را برای اجرای راهبرد در سازمان فراهم کند و به طور قطع این نوع از برنامه­ ریزی بسیار اقتضایی و متغیری از تفکر استراتژیک سازمان است (میتنزبرگ، ۱۳۸۴؛ غفاریان، ۱۳۸۴).

۲-۶ -تفکر استراتژیک و ابعاد آن

 

 

• از تفکر استراتژیک تعاریف مختلفی شده است که برخی از آنها عبارتند از:

 

 

 

• از تفکر استراتژیک طرح ریزی اقدامات براساس یادگیری­های جدید است .

 

 

 

• تفکر استراتژیک یک فرایند سنتز ذهنی است که از طریق خلاقیت و شهود، نمای یکپارچه­ای از کسب و کار در ذهن ایجاد می­ کند .

 

 

 

• معماری هنرمندانه راهبرد بر مبنای خلاقیت، کشف و فهم ناپیوستگی­های کسب و کار .

 

 

همان گونه که در این تعاریف دیده می­ شود؛ تفکر استراتژیک دربرگیرنده خصوصیاتی مانند خلاقیت، یادگیری، شهود، کل نگری و یکپارچه نگری است. این خصوصیات کلیدی را می­توان از سه بعد مورد بررسی قرار داد که در شکل (۲-۹) به آنها اشاره شده است(غفاریان، ۱۳۸۴).
شکل (۲-۹): ابعاد تفکر استراتژیک
بنابراین، می­توان گفت که تفکر استراتژیک از نظر ماهیت از جنس بصیرت و فهم است که منجر به ایجاد ساختاری از معانی و ایجاد یک الگوی ذهنی در نگاه به محیط می­ شود. این نوع از تفکر، کل نگر و یکپارچه بوده و به دنبال تکامل ارزش­ها و تغییر پارادایم­های موجود است، بنابراین یادگیری دو حلقه­ای را در بر می­گیرد. مهمترین کارکرد این نوع از تفکر، خلق چشم انداز بوده و سعی می­ کند اولویت­ها و تمرکز فعالیت­های سازمان را تعیین کند که از طرفی منجر به ایجاد یک رفتار تمایزگرا در سازمان می­ شود(کرامت زاده و محمدی،‌۱۳۸۷).
اگر به تفکر استراتژیک به عنوان یک نوع نگاه توجه کنیم و این نکته را درک کنیم که این نوع از تفکر چه بینشی به ما می­دهد و در چه چارچوبی به محیط سازمان نگاه می­ کند، می­توان آن را وسیله ۶ عامل به شرح زیر بیان نمود: (میتنزبرگ، ۱۳۸۴).

 

 

• تفکر استراتژیک به معنای پیش بینی یا نگاه به جلو است که این نگاه به جلو مبتنی بر شناخت گذشته و نگاهی به عقب می­باشد.

 

 

 

• تفکر استراتژیک مبتنی بر کل نگری و یکپارچه­نگری است و بنابراین از بالا به پایین نگاه می­ کند و مبتنی بر نوعی از بالانگری می­باشد.

 

 

 

• تفکر استراتژیک برای دستیابی به یک منظر یکپارچه و کل­نگر، نیازمند توجه به جزئیات و ارائه تصویری کامل از جزئیات است. از این رو، تفکر استراتژیک به معنای تفکر استقرایی نیز است که پایین نگری باید از بالانگری حمایت کند.

 

 

 

• تفکر استراتژیک مبتنی بر خلاقیت در پی شناخت راه­های جدید است و سعی در ایجاد تمایز دارد. بنابراین، این تفکر خلاق می ­تواند منجر به شناخت راه­های جانبی گردد و به نوعی جانب­نگری منجر شود.

 

بر اساس ماده (۹۴) قانون، درآمد مشمول مالیات مؤدیان موضوع فصل مالیات بر درآمد مشاغل، عبارت است از کل فروش کالا و خدمات، به اضافه سایر درآمدهای آنان که مشمول مالیات فصول دیگر شناخته نشده پس از کسر هزینه­ها و استهلاکات.
همچنین طبق مواد (۹۵) قانون، صاحبان مشاغل به سه دسته^[۳۹۰] تقسیم می­شوند و طبق ماده (۹۶) نیز صاحبان مشاغل موضوع بندهای (الف) و (ب) معرفی شده ­اند و صاحبان مشاغلی که در فهرست بندهای فوق قرار نمی­گیرند، تحت عنوان صاحبان مشاغل بند (ج) می­باشند.
مطابق ماده (۱۰۱) قانون، درآمد سالانه مشمول مالیات مؤدیان فصل مالیات بر درآمد مشاغل، تا میزان معافیت موضوع ماده (۸۴) قانون^[۳۹۱]، از پرداخت مالیات معاف^[۳۹۲] و مازاد آن به نرخ­های مذکور در ماده (۱۳۱) قانون، مشمول مالیات خواهد بود. البته باید توجه داشت که نرخ­ها و معافیت­های مالیات بر درآمد حقوق که بر اساس ماده (۸۴) و (۱۳۱) قانون محاسبه می­شد، پس از تصویب قانون بودجه سال جاری، دارای تغییراتی شده است.
اصلی­ترین و بدیهی­ترین حکم عدالت مالیاتی، رعایت برابری در صورت وجود شرایط یکسان است. در بخش مالیات بر درآمد مشاغل نیز رعایت این جکم ضروری است. بنا بر مفاد تبصره ماده (۹۳) قانون،^[۳۹۳] درآمد شرکت‌های مدنی (اعم از اختیاری یا قهری) و همچنین درآمدهای ناشی از فعالیت‌های مضاربه در صورتی که عامل (مضارب) یا صاحب سرمایه شخص حقیقی باشد تابع مقررات مالیات بر درآمد مشاغل خواهد بود. همچنین بنا بر تبصره ماده (۱۰۱) قانون،^[۳۹۴] در مشارکت­های مدنی اعم از اختیاری یا قهری، شرکاء حداکثر از دو معافیت استفاده خواهند کرد و مبلغ معافیت به­ طور مساوی بین آنان تقسیم و باقی مانده سهم هر شریک جداگانه مشمول مالیات خواهد بود. در ادامه این تبصره آمده است شرکایی که با هم رابطه زوجیت دارند از لحاظ استفاده از معافیت در حکم یک شریک تلقی و معافیت مقرر به زوج اعطا می­گردد.
نکته قابل توجه در ماده فوق این است که در مشارکت­های مدنی، زمانی که بین شرکاء رابطه زوجیت وجود داشته باشد، این معافیت به زوجه تعلق نمی­گیرد، لیکن در بقیه موارد که رابطه خویشاوندی از نوع فرزندی، خواهر- برادری، والدینی و غیره بین شرکاء وجود داشته باشد کلیه شرکاء می­توانند از معافیت مالیاتی مذکور (حداکثر تا میزان دو معافیت سالانه) استفاده نمایند. عدم تعلق دو معافیت سالانه برای زوجینی که رابطه شراکت دارند در عین حالی­که سایر شرکا از آن بهره­مند هستند دارای تعارض شدید با مبانی عدالت مالیاتی است مطابق اصل بیستم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، “همه افراد ملت اعم از زن و مرد یکسان در حمایت قانون قرار دارند”^[۳۹۵] از اصولی است که اشاره به لزوم برخورد مساوی با زنان دارد. لذا جا دارد این موضوع در اصلاحیه­های بعدی قانون مورد بازبینی و اصلاح قرار گیرد و چنین شرکایی که رابطه زوجیت دارند، نیز همانند سایر شرکا از این معافیت استفاده نمایند.

یکی دیگر از انواع درآمد مشاغل درآمد حاصل از وکالت است. طبق ماده (۱۰۳) قانون، وکلای دادگستری و کسانی که در محاکم اختصاصی وکالت می­ کنند مکلف­اند در وکالت­نامه­ های خود، رقم حق­الوکاله­ها را قید نمایند و معادل پنج درصد آن بابت علی­الحساب مالیاتی روی وکالت­نامه تمبر الصاق و ابطال نمایند که در هر حال مبلغ تمبر حسب مورد نباید کمتر از میزان مقرر در زیر باشد:
الف) در دعاوی و اموری که خواسته آنها مالی است، پنج درصد حق­الوکاله مقرر در تعرفه برای هر مرحله.
ب) در مواردی که موضوع وکالت، مالی نباشد یا تعیین بهای خواسته قانونا لازم نیست و همچنین در دعاوی کیفری که تعیین حق­الوکاله به نظر دادگاه است، پنج درصد حداقل حق­الوکاله مقرر در آئین­نامه حق­الوکاله برای هر مرحله.
ج) در دعاوی کیفری، نسبت به مورد ادعای خصوصی که مالی باشد، بر طبق مفاد حکم بند الف این ماده.
د) در مورد دعاوی و اختلافات مالی که در مراجع اختصاصی غیر قضایی رسیدگی و حل و فصل می­ شود و برای حق­الوکاله آنها تعرفه خاصی مقرر نشده است از قبیل اختلافات مالیاتی و عوارض توسعه معابر شهرداری و نظایر آنها میزان حق­الوکاله صرفاً از لحاظ مالیاتی به شرح زیر:
تا ده میلیون ریال مابه­الاختلاف، پنج درصد، تا سی میلیون ریال مابه­الاختلاف، چهار درصد نسبت به مازاد ده میلیون ریال، از سی میلیون ریال مابه­الاختلاف به بالا، سه درصد نسبت به مازاد سی میلیون ریال، منظور می­ شود و معادل پنج درصد آن تمبر باطل خواهد شد.
نکته قابل اشاره در خصوص مالیات بر حق­الوکاله این است که در ماده (۱۰۳) قانون، مالیات را بر اساس موضوع مورد وکالت متغیر دانسته است و بیان کرده که اگر دعوای مطروحه، از نوع مالی باشد، می­بایست پنج درصد حق­الوکاله به عنوان مالیات علی­الحساب پرداخت شود و اگر دعوا غیر مالی یا کیفری باشد، پنج درصد حداقل حق­الوکاله مقرر در آیین­ نامه حق­الوکاله برای هر مرحله اخذ خواهد شد. به نظر می­رسد تعیین مالیات مربوطه از طریق نوع دعاوی منجر به بی­ عدالتی در پرداخت مالیات شود چرا که ممکن است در یک نوع از دعاوی که بر اساس این ماده دارای نرخ مالیاتی پائین­تری است، حق­الوکاله بیشتری به نسبت سایر دعاوی دریافت شود و این به معنای آن است که از یک منبع درآمد، در شرایط مساوی، مالیات نابرابر اخذ شده است. پیشنهاد می­ شود به جای تعیین مالیات بر اساس نوع دعاوی، مالیات را با توجه به میزان حق­وکاله اخذ گردد.
یکی از مواردی که در خصوص مالیات بر حق وکالت قابل اشاره است، زمان اخذ این نوع مالیات است. وکلا به موجب ماده مزبور مکلف به ابطال تمبر مالیاتی قبل از دریافت حق الوکاله خود هستند.
چنانچه قبلاً ذکر شد همه اشخاص می­بایست بصورت برابر و یکسان مشمول قواعد و مقررات مالیاتی از هر حیث باشند. ناگفته مشخص است که قانون­گذار در مواجهه با مالیات حق­الوکاله وکلا قائل به تفاوت با سایر مؤدیان شده است که این امر می ­تواند حقوق این دسته از مشاغل را تضییع نماید. اگرچه ابطال تمبر مالیاتی از سوی آن­ها به عنوان مالیات علی­الحساب تلقی می­ شود و قاعدتاً می­بایست در پایان سال مالی با ارائه اظهارنامه نسبت به تعیین و پرداخت مالیات قطعی خود اقدام نمایند لیکن حتی دریافت همان بخش از حق­الوکاله آن­ها، به عنوان مالیات علی­الحساب، قبل از دریافت آن عادلانه نمی ­باشد. این موضوع زمانی حقوق وکلا را دست­خوش تغییر می­ کند که بواسطه عدم انجام وکالت و منتفی شدن آن، از بابت درآمد حاصل نشده، مالیات پرداخت خواهد شد، که این موضوع به تضییع حقوق وکلا خواهد انجامید. لذا لازم است تا وصول مالیات علی­الحساب آن­ها حداقل پس از دریافت آن صورت گیرد.
یکی از مواردی که در نظام مالیات­ستانی حائز اهمیت است، شیوه ­های وصول مالیات است که می ­تواند مجرای طرح بحث عدالت قرار گیرد. در این رابطه ماده (۱۰۴) قانون^[۳۹۶] در خصوص مالیات بر درآمد مشاغل و با اشاره به مالیات تکلیفی مقرر می­دارد: « …کلیه اشخاص حقوقی …. مکلف‌اند در هر مورد که بابت حق‌الزحمه … مبلغی را پرداخت می‌کنند سه درصد آن را به عنوان علی‌الحساب مالیات مؤدی (دریافت‌کنندگان وجوه) کسر و به حساب سازمان امور مالیاتی واریز نمایند».
آنچه در اینجا از منظر عدالت در وصول مالیات قابل بررسی است «دریافت‌کنندگان وجوه» یا مؤدیانی است که در ازای فروش خدمات به خریداران، به جای بخشی از مطالبات خود، اوراق یا فیش سپرده مالیاتی به عنوان علی‌الحساب مالیات دریافت می‌کنند.
این موضوع در حالی است که در ماده (۱۰۵) این قانون^[۳۹۷] در خصوص مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی آمده است: «جمع درآمد شرکت‌ها (اشخاص حقوقی) مشمول مالیات به نرخ ۲۵ درصد خواهد بود.» آنچه لازم است در اینجا بدان پرداخته شود، روش پرداخت مالیات مؤدیانی است که طی یک سال مالی، به صورت علی‌الحساب مالیات پرداخت نمی‌کنند و فاقد اوراق سپرده مالیاتی هستند.
برای فهم موضوع کلیه اشخاص حقوقی را از نظر فعالیت اقتصادی به دو دسته شرکت­های تولیدی و شرکت­های خدماتی طبقه‌بندی می‌کنیم. گروه اول شرکت‌هایی است که به فعالیت­های تولیدی و بازرگانی مبادرت دارند و معمولاً در پایان سال مالی پس از مشخص شدن سود ابرازی و درج آن در اظهارنامه، وجه مالیات را در هنگام تحویل اظهارنامه و به صورت نقدی پرداخت می‌کنند. گروه دوم نیز شرکت‌هایی هستند که متولی انجام فعالیت خدماتی هستند که در هنگام دریافت حق­الزحمه خود مالیات متلعقه را پرداخت کرده و به هنگام ارائه اظهارنامه مالیاتی، وجه مالیات ابرازی را با ارائه اوراق سپرده مالیاتی تسویه می‌کنند.
برای آنکه به موضوع تبعیض بین این مؤدیان مالیاتی یعنی شرکت‌های تولیدی و خدماتی پی ببریم لازم است مثالی را بیان نماییم. با فرض اینکه شرکت تولیدی طی یک سال شمسی یا مالی، مبلغ ده میلیارد ریال فروش کالا داشته باشد، تمامی این مبلغ به همراه مالیات متعلقه این شرکت، از خریدار کالا دریافت و در حساب سود یا سرمایه وی قرار می­گیرد. اما در مقابل شرکت خدماتی صرفاً امکان دریافت مبلغی بابت فروش خدمات، پس از کسر مالیات متعلقه را دارد چرا که مطابق ماده (۱۰۴) قانون، خریدار خدمت موظف است ۵ درصد از بهای صورتحساب را بعنوان علی‌الحساب مالیات فروشنده خدمات، به سازمان امور مالیاتی پرداخت کند. بنابراین در مقام مقایسه این دو شرکت به لحاظ کسب درآمد، این شرکت تولیدی است که مبلغ ۵۰۰ میلیون ریال بیش از شرکت خدماتی دریافت کرده است. این شرکت می ­تواند این مبلغ را در حساب سپرده بانکی نگهداری و مبلغ قابل توجهی را به عنوان سود بانکی آن دریافت کند. این سود می‌تواند به عنوان سرمایه در گردش در تأمین مواد اولیه و انجام تولید و فروش مورد استفاده قرار گیرد و موجب کسب سود مجدد شود و علاوه بر آن این سود در حالی به نقدینگی شرکت کمک می‌کند که از پرداخت مالیات نیز معاف است.
در مقابل شرکت خدماتی، تنها اوراقی به ارزش ۵۰۰ میلیون ریال بابت علی الحساب مالیاتی در اختیار دارد که که قابل داد و ستد نیست و ارزش مالی ندارد و برای تأمین کسری نقدینگی خود باید متوسل به اخذ وام شده و کارمزد آن را بپردازد.
در فرض مثال در زمان تهیه صورت سود و زیان و ارائه اظهارنامه مالیاتی اگر مالیات عملکرد هر دو شرکت ۵۰۰ میلیون ریال شود، شرکت تولیدی پس از طی ۱۶ ماه (یک سال مالی و ۴ ماه مدت تحویل اظهارنامه)، این مبلغ را یک­جا و حتی در مواردی به صورت اقساط پرداخت می‌کند ولی شرکت خدماتی پس از انجام هر خدمات و قبل از دریافت حقوق خود، مالیات تکلیفی خود را پرداخت می­ کند
روح مواد قانونی (۱۰۴) و (۱۰۵) دربردارنده تبعیض بین مؤدیان مالیاتی است و نیازمند بررسی و مداقه بیشتری می­باشد. اینکه چرا قانون گذار، مالیات علی‌الحساب از تعدادی مؤدیان مالیاتی دریافت می‌کند و از تعدادی دیگر دریافت نمی‌کند، زمینه ساز ایجاد تبعیض بین مؤدیان مالیاتی شده است.
پیشنهاد می­ شود ماده (۱۰۴) همچنان نسبت به دریافت کنندگان وجوه اشخاص حقیقی برقرار باشد. چرا که بدین وسیله اشخاص حقیقی نسبت به تبدیل وضعیت خود به شخص حقوقی و ارائه اطلاعات مالی به سازمان امور مالیاتی ترغیب شوند ولی حکم ماده مزبور نسبت به «دریافت‌کنندگان وجه نقد» که شخص حقوقی هستند مورد حذف قرار گرفته و آن­ها نیز همانند شرکت تولیدی، مالیات خود را همراه با اظهارنامه پرداخت کنند.
لازم به یاداوری است در تبصره (۱) ماده (۱۰۷) قانون همین موضوع قابل مشاهده است و پرداخت کنندگان وجوه به پیمانکاران ایرانی از هر پرداخت می­بایست ۵/۲ درصد آن را به صورت علی الحساب کم نمایند و ظرف ۳۰ روز به سازمان پرداخت نمایند.

بند پنجم: مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی

مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی یا همان مالیات بر درآمد شرکت­ها در بین انواع مالیات­های مستقیم، عمده­ترین رقم مالیاتی را به خود اختصاص می­دهد به نحوی که یکی از شاخص­ های ارزیابی نظام مالیاتی، نسبت مالیات به تولید است. این شاخص به نوعی قدرت تولیدی کشور را مشخص می­ کند، زیرا رابطه مستقیمی بین تولیدات هر کشور و افزایش مالیات وجود دارد و هر قدر نظام تولیدی در کشوری قوی­تر باشد شاخص مذکور بیشتر خواهد بود. به عنوان مثال این نسبت در کشور هلند ۴۳، فرانسه ۳۸، استرالیا ۲۲ درصد است. اما این نسبت در ایران در حدود ۵/۶ درصد است.^[۳۹۸]
در حقوق امروز اشخاص حقوقی را می­توان به اشخاص حقوقی حقوق عمومی و اشخاص حقوقی حقوق خصوصی تقسیم کرد.^[۳۹۹] قانون مالیات­های مستقیم در فصل پنجم خود به این­گونه اشخاص اشاره کرده است و میزان نرخ­ها، معافیت­ها و سایر شرایط آن را بازگو و تبیین نموده است.

۱: مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی حقوق خصوصی

از میان دو نوع شخصیت حقوقی بیان شده، برخی از اشخاص حقوق عمومی که وجه مشخصه آن­ها، دریافت کمک­های مالی از سوی دولت است بنا به تبصره (۲) ماده (۲) قانون، مشمول پرداخت مالیات بابت درآمدهای حاصل از فعالیت­های اقتصادی از قبیل فعالیت­های صنعتی، معدنی، تجاری، خدماتی و سایر فعالیت­های تولیدی قرار گرفته­اند. علاوه بر اخذ مالیات از درآمد این اشخاص، مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی که از آن به مالیات شرکت­ها نیز تعبیر می­ شود، بر اساس ماده (۱۰۵) قانون از تمامی اشخاص حقوقی حقوق خصوصی مطالبه می­ شود.
دریک دسته­بندی کلی اشخاص حقوقی به سه دسته شرکت­های تجاری (بازرگانی)، مؤسسات غیرتجاری (اعم از انتفاعی و غیرانتفاعی) و موقوفات تقسیم می­شوند،^[۴۰۰] که میزان مالیات بر درآمد آن­ها به موجب فصل پنجم قانون مالیات­های مستقیم مشخص می­گردد.
طبق ماده (۱۰۵) قانون، جمع درآمد شرکت­ها و درآمد ناشی از فعالیت­های انتفاعی سایر اشخاص حقوقی که از منابع مختلف در ایران یا خارج از ایران تحصیل می­ شود پس از وضع زیان­های حاصل از منابع غیر معاف و کسر معافیت­های مقرر به استثنای مواردی که طبق مقررات این قانون دارای نرخ جداگانه­ ای می­باشد، مشمول مالیات به نرخ بیست و پنج (۲۵) درصد خواهد بود.
چنانچه در تبصره­های این ماده ذکر شده است این نرخ برای شرکت­های خارجی، داخلی و حتی اشخاص حقوقی غیرتجاری، یعنی آن­هایی که برای تقسیم سود و کسب سود ایجاد نشده‌اند و کارهای خدماتی، عام‌المنفعه یا غیرعام‌المنفعه یا حرفه‌ای به جامعه ارائه می‌کنند، نسبت به فعالیت­های انتفاعی آن­ها یکسان است.
البته استثنائاتی بر این گفته نیز وارد است چنانچه تبصره (۲) ماده (۱۰۵) قانون،^[۴۰۱] مؤسسات بیمه خارجی و مؤسسات کشتیرانی و هواپیمایی خارجی را مشمول نرخ­های مالیاتی ویژه قرار داده است.
به موجب تبصره (۱) ماده (۱۰۵) قانون،^[۴۰۲] برخی از فعالیت­های اشخاص حقوقی که با عنوان مؤسسات حقوقی ایرانی شناسایی شده ­اند، و دارای جنبه غیر انتفاعی هستند، از شمول مالیات خارج شده ­اند. به موجب این تبصره، اشخاص حقوقی ایرانی غیر تجاری^[۴۰۳] که به منظور تقسیم سود تأسیس نشده­اند، در صورتی که دارای فعالیت انتفاعی باشند، از مأخذ کل درآمد حاصل از فعالیت انتفاعی آن­ها، مالیات به نرخ ۲۵ درصد وصول می­ شود.
این­گونه اشخاص با دارا بودن شخصیت حقوقی مستقل به انجام اموری که جنبه غیرتجاری دارند از قبیل کارهای علمی یا ادبی یا امور خیریه یا خدماتی مبادرت می­ورزند و از این طریق درآمدهایی را کسب می­نمایند.^[۴۰۴] حال جای این پرسش است که آیا درآمد حاصل از این قبیل فعالیت­ها مشمول مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی خواهد بود یا خیر؟ چنانچه از منطوق آیه بدست می ­آید، قانون­گذار تمامی فعالیت­های انتفاعی این اشخاص را فارغ از آن­که جنبه تجاری دارد یا خیر مشمول مالیات دانسته است. همچنین قید “غیرتجاری” نیز اشاره به شخصیت حقوقی چنین اشخاصی دارد و بیانگر آن است که اشخاص حقوقی که از نوع غیرتجاری باشند، مشمول پرداخت مالیات بر درآمد حاصل از فعالیت­های انتفاعی خود خواهند بود.
از تبصره فوق چنین مستفاد است که صرفاً آن بخش از درآمدهای این اشخاص، از شمول مالیات بر درآمد حقوق خارج شده است، که از بابت هدایا، نذورات و … بدست آمده باشد. به عبارتی چنانچه این اشخاص مبالغی را تحت عنوان هدیه، وقف و سایر موضوعات مشابه دریافت کنند، از بابت آن­ها مشمول مالیات نخواهند بود. در واقع واژه “فعالیت” به این نکته اشاره دارد که مشخصاً درآمدهای حاصل از انجام فعالیت­ انتفاعی، مشمول مالیات می­باشد حال در صورتی که درآمدهای کسب شده ناشی از وقف و هدیه باشد، این درآمدها مشمول مالیات بر درآمد حقوق نخواهد بود، چرا که اساساً این­گونه درآمدها، ناشی از هیچ­گونه فعالیتی نبوده است.
با توجه به مراتب فوق، قانونگذار علی­رغم قبول تفاوت میان اشخاص حقوقی غیر تجاری و سایر اشخاص حقوقی، در فرض انجام فعالیت انتفاعی، از حیث پرداخت مالیات، هیچ­گونه تفاوتی را از حیث پرداخت مالیات بر درآمد آن­ها قائل نشده است. بنابراین از آنجا که هر دوی این اشخاص بواسطه انجام فعالیت­های تجاری، مشمول مالیات قرار گرفته­اند، هیچ تبعیض و استثنائی به نفع اشخاص غیرتجاری ایجاد نشده است.
همچنین عدم دریافت مالیات از آن بخش از درآمدهای آنان که ناشی از فعالیت غیر انتفاعی یا بدون انجام فعالیت توسط آن­ها بوده است را اگر چه می­توان تبعیض دانست ولی این تبعیض از آن­جهت که عموماً در راستای تحقق اهداف غیر تجاری این اشخاص به مصرف امور غیر تجاری می­رسد، جنبه مثبت به خود خواهد گرفت که ما از آن با عنوان تبعیض مثبت یاد می­کنیم. بنابراین ارائه تسهیلات مالیاتی به مؤسسات ایرانی غیر تجاری، اگر چه بر وجود نوعی تبعیض اشاره دارد لیکن استثنائی است که ناشی از نوع شخصیت حقوقی غیر تجاری آن­هاست. بر این اساس اعطای معافیت جنبه فنی دارد که برقراری عدالت را تضمین می­نماید.
نکته قابل توجه در مورد محاسبه مالیات اشخاص حقوقی موضوع تبصره (۱) ماده (۱۰۵) قانون، این است که تا قبل از اصلاحیه ۲۷/۱۱/۱۳۸۰ ، محاسبه مالیات آن­ها به این صورت بود که چنانچه اشخاص مذکور دارای فعالیت انتفاعی بودند و در جمع فعالیت­های خود سود داشتند، این سود، درآمد مشمول مالیات محسوب و به نرخ مذکور در ماده (۱۳۱) قانون مشمول مالیات می­بود. لکن پس از اصلاحیه ۲۷/۱۱/ ۱۳۸۰، و بر اساس مندرجات تبصره (۱) ماده (۱۰۵) قانون، چنانچه اشخاص حقوقی مذکور دارای فعالیت انتفاعی باشند، صرفاً از ماخذ کل درآمد مشمول فعالیت­های انتفاعی آن­ها، مالیات به نرخ مقرر در این ماده وصول می­ شود.^[۴۰۵] آثار و تفاوت تبصره مورد اشاره، قبل و بعد از اصلاحیه بدین صورت است که در حالت اول، مالیات متعلق بر مبنای میزان درآمد کلیه فعالیت­های آن­ها به همراه سایر درآمدهای حاصل شده از بابت وقف و هدیه و … وصول می­شد و بر این اساس چنانچه آن­ها حتی از بابت فعالیت­های غیرانتفاعی سودی بدست می­آوردند، در مأخذ مالیاتی آن­ها محاسبه می­شد اما مأخذ مالیات آن­ها در حالت دوم، صرفاً درآمد فعالیت­های انتفاعی می­باشد. به نظر می­رسد اصلاح این تبصره گامی در راستای حمایت از فعالیت­های غیر انتفاعی و گسترش آن­ها در سطح جامعه و رفع موانع احتمالی سرمایه ­گذاری در این بخش بوده است که این امر حداقل با مؤلفه­ های عدالت مالیاتی ناسازگار نیست.

۲: مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی خارجی

طبق تبصره (۲) ماده (۱۰۵) قانون، اشخاص حقوقی خارجی و مؤسسات مقیم خارج از ایـران بـه استثنـای مؤسسات بیمه خارجی موضوع تبصـره (۵) مـاده (۱۰۹)^[۴۰۶] و مؤسسات هواپیمایی و کشتیرانی موضوع مـاده ‌(۱۱۳)^[۴۰۷] این قانون از مأخذ کل درآمد مشمول مالیاتی که از بهره‌برداری سرمایه در ایران یا از فعالیت‌هایی که ‌مستقیماً یا به­وسیله نمایندگی از قبیل شعبه‌، نماینده‌، کارگزار و امثال آن در ایران انجام می‌دهند یا از واگذاری ‌امتیازات و سایر حقوق خود، انتقال دانش فنی‌، دادن تعلیمات‌، کمک‌های فنی یا واگذاری فیلم‌های سینمایی از ایران ‌تحصیل می‌کنند، به نرخ ۲۵ درصد مشمول مالیات خواهند بود. همچنین نمایندگان اشخاص و مؤسسات مذکور در ایران ‌نسبت به درآمدهایی که به هر عنوان به حساب خود تحصیل می‌کنند طبق مقررات مربوط به این قانون مشمول مالیات ‌می‌باشند.
بنا بر تبصره یاد شده، اشخاص حقوقی خارجی و مؤسسات مقیم خارج از ایـران، بواسطه انجام اقدامات تجاری و بکارگیری سرمایه خود در ایران، مشمول پرداخت مالیات هستند. مهمترین مسئله در اینجا که رهیافت­های عادلانه­ای نیز به همراه دارد و متناسب با موضوع بحث ماست، مسئله مالیات مضاعف است که این موضوع در عمل درگیری­هایی را برای سرمایه ­گذاران خارجی ایجاد می­نماید و در صورت عدم جلوگیری از آن موجب تضییع حقوق آن­ها خواهد شد. بدین واسطه ضروری است در بندی مجزا به مقوله مالیات مضاعف اشاره شود.
همانطور که در ماده (۱۰۵) قانون تصریح شده، نرخ مالیات بر درآمد حقوق در ایران معادل ۲۵ درصد درآمد مشمول مالیات می­باشد. حال پرسش اینجاست که آیا نرخ مالیات برای همه شرکت­ها اعم از شرکت­های ایرانی و شرکت­های خارجی بطور یکسان اعمال می­گردد؟ آیا این شرکت­ها دارای معافیت­ها، بخشودگی­ها و مشوق­ها و نیز مأخذ مالیاتی یکسانی می­باشند؟
بر اساس ماده مزبور، که اطلاق دارد، نرخ مالیات بر درآمد تمامی اشخاص حقوقی و شرکت­ها اعم از ایرانی و خارجی، ۲۵ درصد تعیین شده است که بطور یکسان و برابر اعمال می­گردد. در همین رابطه بند (ب) دستورالعمل وزارت امور اقتصاد و دارایی مورخ ۱۰/۵/۱۳۸۰، مقرر می­دارد، “در اجرای مقررات مالیاتی تفاوتی بین مؤدیان ایرانی و غیر ایرانی نبوده و مقررات مربوط باید حسب مورد بدون تبعیض و به­ طور یکسان به عموم مؤدیان اعم از ایرانی و خارجی با توجه به نوع منبع مالیاتی اجرا شود.” این پیش ­بینی ناشی از برابری کلیه اشخاصی است که در یک سرزمین به فعالیت مشغولند، خواه این اشخاص تبعه آن کشور باشند و خواه نباشند. بنابراین برابری در وضعیت آن­ها اقتضاء دارد از لحاظ مالیاتی نیز مشمول احکام یکسان قرار گیرند.
با توجه به ذکر مصادیق درآمدهایی که اشخاص حقیقی یا حقوقی خارجی از بابت بازار موجود در ایران تحصیل می­ کنند، همانند واگذاری ‌امتیازات، انتقال دانش فنی‌، دادن تعلیمات‌، کمک‌های فنی یا واگذاری فیلم‌های سینمایی و … آیا این موارد جنبه احصایی دارد یا خیر؟ در این خصوص دو نظر وجود دارد که یکی بر احصایی بودن و دیگری بر تمثیلی بودن فعالیت­های مذکور در ماده فوق اشاره دارد. این موضوع از آن جهت قابل بررسی است که در فرض تمثیلی بودن این فعالیت­ها، بخشی از فعالیت­های اشخاص حقوقی خارجی از شمول مالیات بر درآمد خارج شده و در نتیجه وضعیت مالیاتی نابرابری را با سایر اشخاص مشابه در داخل و خارج کشور خواهند داشت.

عوامل موثر بر فعالیت باکتری
عوامل مختلفی بر فعالیت باکتری­ ها در فرایند فروشویی میکروبی موثرند. این عوامل شامل موارد زیر می­باشد:
اسیدیته یا pH محلول:
در مکانیسم تأمین انرژی باکتری­ ها، یون هیدروژن نقش مهمی را ایفا می­ کند. همچنین اکسیداسیون میکروبی یون فرو و مواد سولفیدی، شامل انتقال الکترون و جابجایی یون هیدروژن می­باشد. در محدوده pH مورد استفاده در فرآیندهای اکسیداسیون باکتریایی به نوع کشت باکتری، مواد سولفیدی و مکانیسم فرایند اکسیداسیون بستگی دارد. pH بهینه برای رشد باکتری­ های میانه­دوست بین ۱ تا نهایتا ۵ می­باشد که pH مناسب برای اکسیداسیون ترکیبات سولفوری ۲ تا ۳/۲ می­باشد و در pH های پایین تر از ۵/۱ این فرایند برای جلوگیری از تشکیل رسوب جاروسیت(K₂Fe OHSO₄) انجام می­گیرد (Daoud, 2006).

اکسیژن
باکتری­ های مورد استفاده در فرایند فروشویی میکروبی هوازی هستند (Pradhan, 2008)و تمام فرآیندهای اکسیداسیون به کمک نقش کاتالیزوری این باکتری­ ها در حضور اکسیژن انجام می­گیرد. اکسیژن از دو مسیر در دسترس فرایند فروشویی قرار می­گیرد

 

• • نفوذ از میان حفره­ها

 

• • انحلال در محلول شستشو

 

مطالعات انجام شده بر روی اکسیداسیون گوگرد عنصری توسط باکتری A. thiooxidans نشان می­دهد که افزایش غلظت اکسیژن در محیط کشت مایع، افزایش قابل توجهی در سرعت اکسیدکنندگی گوگرد و جمعیت باکتری A.thiooxidans ایجاد می­ کند. به­ دلیل نفوذ بهتر اکسیژن، روش­های مختلفی شامل محلول­دهی چرخشی، ایجاد حفره­هایی در هیپ و افزودن هوا به وسیله فن، جایگزینی پریود خشک به جای پریود متوالی محلول دهی و عبور هوای فشرده از میان سنگ­ها استفاده می­ شود (Liu Hsuan-liang, 2004).
مواد مغذی
محیط کشت مناسب و اختصاصی برای رشد باکتری­ های اکسیدکننده آهن محیط کشت ۹K می­باشد. این محیط شامل نمک­های آمونیوم، پتاسیم، منیزیم و یون فرو می­باشد. هیچ یک از این نمک­ها در لیچینگ صنعتی نیاز نمی ­باشد، زیرا عناصر اساسی در آب مصرفی و ساختمان سنگ وجود دارد (Yoshishige kawabe, 2003).
دما
هر یک از میکروارگانیسم­های مورد استفاده در فرایند فروشویی زیستی محدوده دمایی مشخصی برای زنده ماندن و فعالیت دارند. دمای بهینه تابع نوع سنگ معدن است از طرف دیگر سرعت و مقدار انحلال ماده معدنی به نوع باکتری مورد استفاده نیز بستگی دارد. قانون کلی به این صورت است که به ازای کاهش هر ۷ درجه سانتی ­گراد دما، فعالیت باکتری نصف می­ شود. هر باکتری برای رشد و اکسیداسیون دمای معینی دارد.
در این مورد یکسری تحقیقات بر روی فعالیت باکتری A. ferrooxidans با دمای مختلف انجام شده که مشخص کرد که با افزایش دما فعالیت این باکتری برای اکسیداسیون پیریت بیشتر شده و در مقایسه با نوع وحشی آن بهتر عمل می­ کند (Franzmann, 2005).
کانی­شناسی سنگ
ترکیب کانی­ها جزو عوامل اصلی موثر بر فعالیت باکتری هستند. برای هر نوع سنگ معدن باید آزمایش­های جداگانه­ ای انجام شود تا مناسب بودن آن برای فروشویی میکروبی مشخص شود.
اندازه ذرات
در فرایند فروشویی میکروبی از نوع تانک، دانسیته مواد تغلیظ شده، عامل تعیین کننده سرعت است و در شرایط عملیاتی جمعیت باکتری به دانسیته مواد معدنی و توزیع اندازه ذرات آن بستگی دارد و از طرفی دانسیته بهینه به توزیع اندازه ذرات بستگی دارد (Styriakova, 2010).
یون­های فلزی
باکتری­ ها دارای یک حد قابلیت تحمل مشخص از یون­های فلزی با حفظ فعالیت اکسیداسیون هستند. که این محدودیت بر اساس باکتری مورد استفاده در فرایند تغییر می­ کند. تحقیقات نشان داده که باکتری­ های گرمادوست نسبی مقاومت بیشتری به غلظت فلزات دارند. آرسنیک در غلظت­های ۵۰ تا ۱۰۰ppm برای باکتری سمی است. حضور کاتیون­های جیوه، نقره، کادمیم و سرب در غلظت­های ۱۰ mg/l اکسیداسیون میکروبی یون فرو را متوقف می­ کنند. با افزایش مداوم یک ماده سمی در طول فرایند سازگاری باکتری، باکتری به آن ماده مقاوم شده و می ­تواند مورد استفاده قرار گیرد.
غلظت یون آهن
مطالعات زیادی برای بررسی آهن مورد نیاز به منظور لیچینگ موثر صورت گرفته ولی محاسبه مقدار واقعی آهن مورد نیاز مشکل است. با بررسی­های انجام شده در رآکتورهای لیچینگ در غلظت­های ۵ تا ۱۰ گرم بر لیتر از یون فرو بیشترین سرعت اکسیداسیون یون فرو وجود داشته و در غلظت­های بالاتر، سرعت اکسیداسیون کاهش می­یابد (Koichi, 2003).
تلقیح باکتری
در برخی از واحدهای لیچینگ تلقیح باکتری به درون هیپ برای کمک به شروع فرایند یا تقویت جمعیت باکتری استفاده شده و در بعضی از واحدها محیط طبیعی برای رشد باکتری وجود داشته و تلقیح صورت نمی­گیرد. اگر هدف بررسی کنترل فرایند باشد باید شرایطی ایجاد شود که باکتری تلقیح شده به محیط با سرعتی خیلی بیشتر از گونه­ های بومی موجود رشد کرده و غالب می­ شود. برای دست­یابی به این هدف، کنترل مواد غذایی، دما، اسیدیته و توانایی باکتری برای سازگار شدن به غلظت فلزات آزاد شده در فرایند مورد نیاز است (Pina, 2005).
کشت­های میکروبی مخلوط در فرایند فروشویی میکروبی:
در فرایند فروشویی میکروبی هیچگاه نمی­ توان از یک کشت خالص برای استحصال فلز استفاده کرد، زیرا به دلیل شرایط معدن هیچگاه نمی­ توان یک کشت خالص و منفرد از میکروارگانیسم را برای این منظور استفاده کرد، همچنین کشت مخلوط توانایی بیشتری را نسبت به کشت­های خالص در این فرایند دارد، تأثیر مثبت، منفی و یا خنثی یک گونه از باکتری بر گونه دیگر ممکن است موجب افزایش، کاهش و یاعدم تأثیر جمعیت دوم گردد. که این تأثیر گونه­ ها بر یکدیگر ممکن است در نتیجه تغییر تدریجی شرایط، مثلا کاهش مواد غذایی و یا اکسیژن و یا تحریک­های خارجی از یک نوع به نوع دیگر تغییر کند (Santos, 2006).
معمولا هدف مطالعات بر روی کشت­های مخلوط، بررسی عملکرد تک­تک گونه­ های موجود در محیط کشت، تأثیر نوع گونه، نحوه برهمکنش یک گونه با دیگر گونه­ ها، میزان اتصال به سطح کانی، تشریح و بررسی عوامل محیطی و نوع کشت ونوع فرایند است.
در محیط­هایی که باکتری­ های مزوفیل مانند A.ferrooxidans و L. ferrooxidans می­توانند با اتوتروف­های اکسیدکننده گوگرد و یا میکسوتروف­ها، یا اسیددوست­های هتروتروف و میکروارگانیسم­های یوکاریوت همزمان زندگی کنند (Santos, 2006). در مقیاس­های صنعتی امکان استریل کردن محیط­های لیچینگ وجود ندارد و میکروارگانیسم­های تلقیح شده باید بتوانند با سایر میکروارگانیسم­های بومی موجود در معدن رقابت کنند. یک مثال خوب از همکاری متقابل، برهم کنش L.ferrooxidans,A.organoparus,A.thiooxidans,A.acidophillus است که هر کدام به تنهایی قادر به لیچینگ پیریت نبوده اما کشت­های مخلوط آنها باسرعتی معادل با سرعت اکسیداسیون پیریت توسطA.ferrooxidans قادر به لیچینگ کردن پیریت می­باشند (Rawling, 1997).
تجمع میکروارگانیسم­ها در فروشویی میکروبی
عواملی مانند تغییرات فصلی، میزان رطوبت توده­های معدنی، خصوصیات و نوع میکروارگانیسم­ها می ­تواند بر جایگاه میکروارگانیسم­ها در توده معدنی تأثیرگذار باشد.
جمعیت­های اولیه محیط را از نظر عواملی مانند اسیدی بودن، دما و دردسترس بودن مواد غذایی بهبود می­بخشد و راه را برای سازگاری گونه­ های دیگر هموار می­ کند. به­عنوان مثال جمعیت­های میکروبی که در ابتدا در توده­ها به ­وجود می­آیند، گونه ­هایی هستند که می­توانند بخش گوگردی کانی­ها را به­عنوان منبع انرژی مصرف کنند و یون­های هیدروژن و یا یون­های فلزی محلول تولید کنند (Tekin, 2012).
در قسمت­ های بالایی توده­های معدنی که میزان اکسیژن بیشتر است A.ferrooxidans و دیگر اتوتروف­ها به خوبی در شرایط اسیدی رشد می­ کنند. در نواحی بدون اکسیژن مثلا در سطح سفره ­های آبی درون توده­ها باکتری­ های احیاء کننده سولفات و هتروتروف­های اسیددوست جداسازی شده ­اند. در قسمت­ های عمیق تعداد باکتری­ های مزوفیل بدلیل افزایش درجه حرارت و متابولیسم کاهش می­یابد.
تغییرات غلظت یون­های فرو و فریک و نسبت آنها باعث باعث تغییر در پتانسیل اکسیداسیون و احیاء (Eh) می­گردد. زمانیکه جمعیت L. ferrooxidans به جمعیت A.ferrooxidans غالب گردد میزان E_h بالا می­رود. بنابراین با تغییر میزان غلظت یون­های آهن و یا pH می­توان یکی از این دو را غالب کرد.
توزیع جمعیت میکروبی را می­توان با کنترل pH محلول فروشویی، اصلاح ترکیب محلول فروشویی و پرورش سویه­های میکروبی در آزمایشگاه با بهره گرفتن از فنون مهندسی ژنتیک برای بهبود قابلیت ­های لیچینگ میکروارگانیسم­ها و سازگاری آنها به تدریج تغییر داد که در نهایت جابجایی تدریجی سویه­های موجود در این فرایند را نتیجه می­دهد (Blight, 2004).
روش­های انجام فرایند فروشویی میکروبی
تکنولوژی استخراج میکروبی فلزات با روش­های معمول شیمیایی در رقابت می­باشند، به­کار گیری فرآیندهای بیوهیدرومتالورژی نیاز به دانستن اطلاعات کافی از ویژگی­های میکروبهای مربوط به این فرایند، مشخصه­های شیمیایی و کانی شناسی سنگ و انجام آزمایش­های متفاوت می­باشد.
روش­های فروشویی زیستی آزمایشگاهی
پرکولاتور^[۵۲]
پرکولاتور در شکل ساده آن به صورت یک ستون شیشه ­ای می­باشد که در کف آن یک صفحه مشبک قرار دارد و با نمونه­های سنگ معدن پر می­ شود که از این ستون محیط کشت حاوی میکروارگانیسم­ها عبور داده می­ شود، که در انتهای ستون مایع شستشو خارج می­گردد که این مایع را دوباره به بالای ستون پمپ می­ کنند که حین عمل پمپ کردن جریان هوای لازم برای میکروارگانیسم­ها فراهم می­گردد (Zhu Wei, 2011).
فلاسک متحرک^[۵۳]
بدلیل ناکافی بودن هوا برای انجام فروشویی در پرکولاتورها، معمولا بازدهی خوبی در روش پرکولاتور دیده نمی­ شود. بدین منظور از روش فلاسک متحرک می­توان استفاده کرد. در شیکرها محیط در حال همخوردن و هوادهی می­باشد. در این روش نسبت سطح فعال کانسنگ به مقدار کانسنگ چندین برابر است و سطح واکنش بزرگتری در دسترس می­باشد. همینطور سرعت هوادهی بیشتر بوده و همچنین امکان بررسی عوامل گوناگون و بررسی رشد و فعالیت باکتری راحت­تر و دقیق تر می­باشد (Thirdwatling, 2000).
ستون^[۵۴]
در این روش ستونی با ارتفاع چندمتر که از جنس شیشه، پلاستیک، لوله­های سیمانی و استیل می­باشد مورد استفاده قرار می­گیرد که معمولا برای سنگ­های نسبتا درشت به­کار می­رود. محلول کشت باکتریایی از بالا وارد ستون شده و از انتهای ستون خارج و دوباره به بالای ستون برگردانده می­ شود، سپس مقدار فلز حل شده در فاز مایع اندازه ­گیری می­ شود. بیولیچینگ ستون مدت زمان زیادی طول می­کشد. در این روش امکان اندازه ­گیری pH و تغییرات آن در طول آزمایش وجود دارد (Thirdwatling, 2000).
راکتور همزن­دار
در این روش امکان هوادهی، استفاده از پالپ با دانسیته­های متفاوت، اندازه­گیریpH، Eh اندازه ­گیری درجه حرارت و بطور کلی امکان کنترل متغییرهای سینتیکی وجود خواهد داشت. از جمله معایب این روش آسیب دیدن دیواره سلولی باکتری­ ها به دلیل برخورد ذرات سنگ با آنها و خورندگی دستگاه و همچنین هزینه سرمایه ­گذاری بالا، و مزیت آن بازدهی زیاد در زمان کوتاه می­باشد (Xian XIa Le, 2012).
فروشویی زیستی نیمه صنعتی
برای استفاده از مقیاس­های بزرگ، استفاده از روش­های آزمایشگاهی مشکل می­باشد. با کاهش اندازه ذرات، سطح قابل دسترس مواد معدنی، دسترسی محلول و باکتری و در نتیجه انحلال فلز افزایش می­یابد. سایر عوامل مانند، میزان اکسیژن، توزیع دما و سایر تفاوت­ها در طول مسیر نیز در مقیاس­های صنعتی باید در نظر گرفته شود. در این مقیاس معمولا از ستون­های نیمه صنعتی استفاده می­ شود (Xian XIA Le, 2012).
روش­های صنعتی فرایند فروشویی
این روش­ها شامل روش بیولیچینگ توده­ای(هیپ^[۵۵] و دامپ^[۵۶])، بیولیچینگ درجا^[۵۷]، تانک همزن­دار^[۵۸] و روش ژئوکت^[۵۹] می­باشد.

تحقیقی تحت عنوان “عدالت سازمانی و تعهد مدیریتی در ادغام شرکتها ” در سال (۲۰۰۹) کلندروا و دیلر انجام گرفت. نتایج نشان داد که نتایج حاصل از تحقیق نشان داد که اگرچه هر بعد انصاف به طور مثبت با تعهدات موثر در ارتباط هستند، تنها عدالت سازمانی ارتباطی رابطه منحصر به فردی با آن داشت. نتایج نشان داد ارزیابی های ابزاری و اعتماد می توانند به عنوان یک متغیر تعدیل کننده عمل کنند
گانایودان^[۱۴۳] (۲۰۰۸) مطالعه ای تحت عنوان ” تاثیر کیفیت زندگی کاری و تعهد سازمانی:مطالعه موردی در صنایع سریلانکا” انجام داد. در این تحقیق نشان داده شد که بین کیفیت زندگی کاری و تعهد سازمانی رابطه وجود دارد.همچنین در فرضیه دوم تحقیق نیز نشان داده شد که جو توسعه منابع انسانی رابطه بین کیفیت زندگی کاری و تعهد سازمانی را تعدیل می کند.
نرمالا ^[۱۴۴] (۲۰۱۰) مطالعه ای تحت عنوان ” رابطه بین کیفیت زندگی کاری و تعهد سازمانی کارکنان در شرکتهای مالزی ” انجام داد. روش تحقیق از نوع توصیفی – همبستگی است.ابزار پژوهش پرسشنامه کیفیت زندگی کاری والتون و تعهد سازمانی آلن و می یربوده است که بین ۵۰ سازمان با روش نمونه گیری تصادفی ساده بین ۳۶۰ نفرنمونه آماری توزیع شده است. یافته های این محقق حاکی از آن است که بین کیفیت زندگی کاری و تعهد سازمانی کارکنان شرکتهای مالزی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.
تویگ و همکاران^[۱۴۵] (۲۰۰۷) در تحقیقی با عنوان ((رهبری تحول آفرین در سازمان های صنعتی)) بر اهمیت نقش سبک رهبری تحول آفرین در بروز رفتارهای شهروندی سازمانی از جانب کارگران تاکید کردند.
فی چن^[۱۴۶] (۲۰۰۶) رابطه بین رهبری تحول آفرین و تعهد سازمانی و رفتار شهروندی سازمانی را مورد مطالعه قرار داد که نتیجه تحقیق بیانگر این بود که سبک رهبری تحول آفرین باعث ایجاد تعهد سازمانی و رفتار شهروندی سازمانی بالای در اعضای سازمان می شود.
۵-۲) پیشینه پژوهش در ایران
گرمابدری ( ۱۳۸۹) مطالعه ای تحت عنوان ” بررسی ارتباط کیفیت زندگی کاری و تعهد سازمانی کارکنان بانک صادرات شهر تهران” انجام داده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش گرد آوری اطلاعات میدانی محسوب می شود. ابزار پژوهش پرسشنامه بوده است که بین ۱۸۴ نفر نمونه آماری توزیع شده است. نتایج حاصل از مطالعه نشان داده است که ارتباط معنادار و مثبت میان مؤلفه های کیفیت زندگی کاری و تعهد سازمانی وجود دارد. تحلیل همبستگی متغیرهای تحقیق در این مطالعه نیز مشخص کرد که متغیر های رشد و امنیت ، انسجام اجتماعی ، تناسب کار و زندگی و توسعه و کاربرد قابلیت های فردی بر تعهد سازمانی کارکنان مؤثر می باشد. و از میان مؤلفه های کیفیت زندگی کاری والتون بیشترین تأثیر مربوط به یکپارچگی و انسجام اجتماعی می باشد.
بردبار ( ۱۳۸۸) مطالعه ای تحت عنوان ” تأثیر مؤلفه های اصلی مدیریت کیفیت بر کیفیت زندگی کاری معلمان شهر تهران ” انجام داده است. روش پژوهش توصیفی ازنوع پیمایشی است. و ابزار پژوهش پرسشنامه بوده است که بین ۳۸۵ نفر نمونه آماری توزیع شده است، به نتایج زیر دست یافته است:
مؤلفه های مدیریت کیفیت فراگیر بر بهبود زندگی کاری معلمان مؤثر بوده و باعث بهبود کیفیت خدمات آموزشی آنان می گردد.
از دیدگاه معلمان ، مدیران مدارس روش و اصول مدیریت کیفیت فراگیر را به کار می برند.
از دیدگاه معلمان ، مدیران و معلمان مدارس بکارگیری روش و اصول مدیریت فراگیر را ضروری می دانند.
بین میزان تحصیلات معلمان و کیفیت زندگی کاری آنان رابطه ضعیف و معکوس وجود دارد.
بین سابقه خدمت معلمان و کیفیت زندگی کاری آنان رابطه مستقیم وجود دارد.
حسینی و همکاران ( ۱۳۸۸) مطالعه ای تحت عنوان” ارتباط بین کیفیت زندگی کاری و تعهد سازمانی کارکنان تربیت بدنی” انجام دادند. جامعه آماری کلیه کارکنان ادارات تربیت بدنی استان اصفهان (۲۸۵) نفر بود. حجم نمونه با ۱۵۲ نفر محاسبه شد که با بهره گرفتن از روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب شدند. در این پژوهش از دو پرسشنامه تعهد سازمانی مایر (۱۹۹۰) و پرسشنامه کیفیت زندگی کاری والتون (۱۹۷۳) استفاده شد ، تجزیه و تحلیل داده های این پژوهش از روش های آماری آزمون ضریب همبستگی پیرسون و ضریب رگرسیون گام به گام استفاده شد. یافته های این پژوهش حاکی از آن است که ، r مشاهده شده در سطح آلفای ۰۵/۰ همبستگی مثبت ومعنی داری بین کیفیت زندگی کاری و تعهد سازمانی کارکنان تربیت بدنی استان اصفهان وجود دارد.همچنین تحلیل رگرسیون نشان داد، تعهد عاطفی و تعهد هنجاری تحت تأثیر کیفیت زندگی کاری کارکنان تربیت بدنی استان اصفهان قرار دارد.
یعقوبی و همکاران ( ۱۳۸۷) پژوهشی تحت عنوان ” ارتباط بین تعهد سازمانی و عدالت سازمانی کارکنان بیمارستان ” انجام دادند. مشاهده کردند که بین تعهد سازمانی به عنوان کل و عدالت سازمانی کارکنان بیمارستان رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد(۴۶/۰ (r = ، این محققان مشاهده کردند که میان عدالت سازمانی و تعهد هنجاری (۷۳/۰ (r = و تعهد عاطفی (۶۲/۰ (r = رابطه معنی دار و قوی وجود داشته اما بین عدالت سازمانی و تعهد مستمر این رابطه ضعیف می باشد (۲۶/۰ (r =.
فصل سوم
روش جمع آوری داده ها
۳-۱) مقدمه
این فصل ناظر بر روش اجرای تحقیق، پیرامون نیل به هدف « بررسی نقش واسطه ای عدالت سازمانی در رابطه بین رهبری تحول گرا و گیفیت زندگی کاری در بین کارکنان جمعیت هلال احمر استان گیلان »است.در این فصل فرایند و روش تحقیق، معرفی جامعه و نمونه آماری، روش و ابزار جمع آوری داده ها و سنجش اطلاعات آزمونهای آماری جهت تحلیل و پردازش اطلاعات تشریح می گردد.
۳-۲) روش تحقیق
این تحقیق بر اساس هدف از نوع کاربردی و از نظر شیوه گرد آوری اطلاعات ، تحقیقی توصیفی و از نظر نوع همبستگی است. کاربردی به این جهت که دانش جدیدی را که کاربرد مشخصی درباره فرآورده یا فرآیندی که واقعیت دارد دنبال می کند. توصیفی از آن جهت که آنچه را که هست توصیف و تفسیر می کند و به شرایط یا روابط موجود ، عقاید متداول ، فرایند های جاری ، آثار مشهود یا روند های در حال گسترش توجه دارد. همبستگی هم به آن جهت که رابطه بین متغیر ها را بر اساس هدف تحقیق تحلیل می کند چرا که رابطه همبستگی زمانی وجود دارد که تغییرات یک متغیر با تغییرات متغیر دیگر همراه باشد .
۳-۳) جامعه آماری
جامعه آماری^[۱۴۷] عبارت است از مجموعه ای از افراد ، اجزاء و عوامل مختلف که حداقل در یک صفت با هم مشترک هستند. ( خاکی ، ۱۳۹۰ :۲۵۰). جامعه آماری این تحقیق کارکنان سازمان جمعیت هلال احمر استان گیلان به تعداد ۵۰۰ نفر است
۳-۴) نمونه آماری و شیوه نمونه گیری
نمونه آماری عبارت است از مجموعه ای از نشانه ها که از یک قسمت ، یک گروه یا جامعه ای بزرگتر انتخاب می شود ، بطوریکه این مجموعه معرف کیفیت و ویژگیهای آن قسمت ، گروه یا جامعه بزرگتر باشد( خاکی ، ۱۳۹۰ :۲۵۰).
حجم نمونه نیز پس از بررسی مستندات مربوط به تعداد شعب و کارکنان این اداره کل، از طریق نمونه گیری تصادفی مشخص شده است. حجم نمونه با بهره گرفتن از جدول مورگان ۲۱۷ نفر تعیین گردیده است. منظور از نمونه گیری تصادفی، این است که نمونه های آماری بصورت کاملا تصادفی و شانسی و بدون هیچ قاعده ای انتخاب می شود.
۳-۵) روش و ابزار جمع آوری داده ها
ابزار جمع آوری داده ها ، مقیاس ها یی هستند که محقق به کمک آنها قادر است اطلاعات مورد نیاز خود را گرد آوری ، ثبت و کمی نماید (طالعی ، ۱۳۸۹: ۱۰۲).برای اجرای هر نوع مطالعه ا ی داده هایی جمع آوری شده و با بهره گرفتن از فرضیه ها مورد آزمون قرار می گیرند. روش جمع آوری داده ها میدانی و ابزار جمع آوری داده ها در این تحقیق پرسشنامه می باشد. ابزار گردآوری اطلاعات پرسشنا مه استاندارد است. پرسشنامه عدالت سازمانی( مراوده ای و توزیعی) برگرفته از نیهوف و مورمن در سال ۱۹۹۳ ، پرسشنامه کیفیت زندگی کاری که شامل ۲۱ سوال بوده و توسط والتون (۱۹۷۳) تهیه شده و پرسشنامه رهبری تحول گرا برگرفته از باس و آوولیو سال (۱۹۷۹) می باشد که شامل شانزده سوال است . سوالات پرسشنامه بصورت جدول زیر است:

جدول ۳-۱) سوالات پرسشنامه به تفکیک هر متغیر

 

متغیرها	تعداد سوالات هر متغیر	سوالات
کیفیت زندگی کاری	۲۱	۲۱-۱
عدالت توزیعی	۵	۲۶-۲۲
عدالت مراوده ای	۹	۳۵-۲۷

۵۰۸۰

 

۳۶۶۳

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اقتباس از آزمایشگاه امور بررسی کیفی منابع آب استان خوزستان در سال ۱۳۸۴
۱-۳- ضرورت لایروبی و پیامدهای زیست محیطی آن
اجرای طرح‌های لایروبی بنادر، خورها و رودخانه‌ها در ایران در دهه اخیر، روند رو به رشدی داشته، و حجم عملیات لایروبی افزایش یافته است. یکی دیگر از عوامل مهم در بررسی اثرات ناشی از عملیات لایروبی، شناخت آلاینده‌های موجود در مواد لایروبی شده برای پیش بینی اثرات زیست محیطی پروژه‌های لایروبی و ارائه راهکارهایی برای پیشگیری و کنترل اثرات مخرب آن می‌باشد. سال‌ها تخلیه کنترل نشده مواد آلاینده در دریا باعث شده است که رسوبات بستر دریا در مناطق مرکزی بندرگاه‌های بزرگ به مواد سمی به خصوص فلزات سنگین آغشته باشند و قشر قابل توجهی از خاک بستر را آلوده نمایند. این آلودگی‌ها همراه با جابه‌جایی لنگر کشتی‌ها در بستر آب‌ها تا عمق زیادی نفوذ می‌کنند. نخستین مسئله‌ای که در لایروبی بایستی مورد توجه قرار گیرد، شناسایی نوع آلودگی مواد لایروبی شده و شاخص‌های تعیین کننده میزان آن است. باید توجه داشت که برحسب ناحیه مورد سنجش درجه آلودگی رسوبات متفاوت می‌باشد و نمی‌توان لایروبی را دلیل افزایش آلودگی محیط دانست، بلکه با این فرض مهم می‌توان به مطالعه‌ی اثرات منفی احتمالی این پروژه‌ها بر محیط آب و موجودات درون آن پرداخت و راهکارهایی برای محدود سازی این اثرات زیست محیطی اندیشید (کرباسی و شادی، ۱۳۹۱).

۱-۳-۱ اثرات لایروبی بر تغییرات فیزیکوشیمیایی و زیستی محیط آب
بررسی‌های انجام شده، لایروبی را به عنوان یک تهدید مستقیم برای محیط‌های آبی تأیید کرده‌اند، و ورود آلاینده‌ها را از رسوب به درون آب نشان داده‌اند (Newell et al., 1998; Ohimain et al., 2008; Kotta et al., 2009; Sabra et al., 2011) .آلاینده های ناشی از عملیات لایروبی را می‌توان بر حسب ماهیت به تغییرات فیزیکی، شیمیایی و زیستی تفکیک نمود.
در مورد تغییرات فیزیکی می‌توان به افزایش مواد معلق و کدورت آب اشاره کرد ورود رسوبات به ستون آب مجاورشان، بر موجودات درون آن از جمله ماهیان پلاژیک و جوامع بنتیک اثرگذار است (Nightingale and Simenstad, 2011). اگر چه بعضی موجودات از کدورت آب به عنوان استتار از دست شکارچیان استفاده می‌کنند. اما این اغتشاش محیطی با افزایش استرس سبب مهاجرت بسیاری از موجودات متحرک می‌گردد (NOAA, 2011).
به دنبال تغییرات فیزیکی ایجاد شده در فرسایش بستر و هم چنین تغییر در فرایندهای رسوبگذاری، علاوه بر تخریب زیستگاه موجودات کفزی، الگوی انتقال امواج در محیط آب تغییر می‌کند (al., 2006 Skilleter et al., 1991;Nairn, et al, 2004; Messieh et). تغییر در الگوی چرخش آب تعیین کننده‌ توزیع آب شیرین و شور به خصوص در مصب‌ها است. افزایش عمق رودخانه و پیشروی آب شور در این ناحیه، ترکیب گونه‌های ساکن در آب شیرین را تحت تأثیر قرار می‌دهد Nightingale,2001) ).
لایروبی سبب جا به جایی زیر لایه‌‌های بستر رودخانه‌ها می‌گردد، ایجاد این تغییر در شکل طبیعی بستر و توپوگرافی آن مکان و تغییر در ترکیب رسوبات و ایجاد تحرک پذیری آن‌ها وابسته به روش لایروبی به کار برده و حجم رسوبات جا به جا شده می‌باشد. اثرات لایروبی از مکانی به مکان دیگر به نوع رسوبات، توپوگرافی آن منطقه و هیدرودینامیک محیط بستگی دارد. ابزارهای لایروبی با دیگر ادواتی که در محیط آب ایجاد آشفتگی می‌کنند از جمله: اسکالوپ‌ها، کشیدن تور ترال و تکنیک‌های مربوط به نقشه‌های اکوستیک مانند سونار، متفاوت می‌باشد. ابزارهای لایروبی معمولا برای وسعت‌های زیاد با عمق بیشتر به کار می‌روند. گاه لایروب چندین بار بر بستر کشیده می‌شود، و یا لایروبی به دفعات پیاپی و در زمان‌های نزدیک به هم انجام می‌گردد. به همین دلیل این عملیات می‌توانند اثرات بیش‌تر و طولانی‌تری بر هیدرودینامیک آب و ایجاد اختلال در جریان‌های محلی و الگوی رسوب‌گذاری داشته باشند.
افزایش عمق از دیگر اثرات فیزیکی لایروبی ‌می‌باشد که باعث کاهش شدت جریان و ته‌نشینی رسوبات نرم در بستر آب‌ها می‌گردد. از آن‌جا که ترکیب جمعیت‌ها به نوع رسوب بستر و عمق زیستگاهشان، بستگی دارد. طبق مطالعات تغییر در این ویژگی‌ها سبب تغییر در اجتماعات بعدی این مناطق نسبت به قبل از لایروبی می‌شود. در بعضی مناطق این تغییرات تراکم، تنوع و بیومس موجودات ساکن در منطقه و جمعیت‌هایی را که پس از لایروبی به وجود می‌آیند، نسبت به آنچه قبل از آن بوده متفاوت می‌سازد.
بیشتر ماکروبنتوزها در لایه‌های بالایی رسوبات زندگی می‌کنند، برداشتن این لایه سبب جا به جایی این موجودات همراه با رسوبات و تخلیه آن‌ها در مکان‌های دیگر می‌گردد. بیشتر بررسی‌ها نشان داده‌اند که این عمل فیزیکی سبب کاهش۷۰-۴۰% در تعداد و بیومس موجودات و ۷۰-۳۰% کاهش در گونه‌های آن‌ها را تأیید می‌کنند. ناگفته نماند که این اثرات به وسعت لایروبی و زمان انجام آن بستگی دارد (et al., 2011 Hill).
بخش آلودگی شیمیایی را فلزات، سموم و مواد هیدروکربنی شامل می‌شوند. طبق نظر محققین با ایجاد آشفتگی در رسوبات آلاینده‌های شیمیایی به همراه رسوبات نرم در محیط آب رها می‌شوند، و در نتیجه لایه رویی رسوبات برداشته می‌شود. لایه‌های زیرین رسوبات که با کمبود اکسیژن رو به رو می‌باشند، در این لایه‌ بی‌هوازی بیشترین ترکیب مواد سولفیدهای فلزی می‌باشند. لایه برداری سبب می‌شود که این بخش در معرض اکسیژن قرار گیرد. انجام عمل اکسیداسیون در ترکیبات سولفیدی و افزایش مقدار سولفات در محیط، اسیدیته‌^[۱] آب را کاهش می‌دهد، بسیاری از فلزات سنگین در pH پایین به شکل یون‌های مثبت در آب رها می‌شوند (Tack et al., 1999). البته تحرک پذیری فلزات به شدت تحت تأثیر ظرفیت اسیدی شدن(APC)^[2] و یا ظرفیت خنثی شدن(ANC)^[3] محیط بستگی دارد (Tomson et al., 2002).
بررسی‌ها نشان داده‌اند که آلاینده‌ها شامل ترکیبات هیدروکربنی و فلزات سنگین، نه تنها خواص فیزیکوشیمیایی آب را تحت تأثیر قرار می‌دهند و سبب کاهش تنوع گونه‌ای در محیط‌های آبی می‌شوند بلکه با ورود به زنجیره‌ غذایی سلامت انسان را به مخاطره می‌اندازند. به همین دلیل مطالعه‌ اثرات زیست محیطی^[۴] آن از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد (spencer and Leod, 2002;Lumoa, 1989).
بخش بیولوژیکی آلاینده‌ها را می‌توان به موجودات ریز ذره بینی موجود در محیط آب دانست. میکروارگانیسم‌ها و موجودات کوچک ذره‌بینی با افزایش یا کاهش خود محیط آب و کیفیت آن را تحت تأثیر قرار می‌دهند. وجود بعضی از این گونه‌ها مانند کلیفرم، نشان دهنده ورود فاضلاب شهری در آب و افت کیفیت آن به منظور مصرف عموم می‌باشد (EPA, 2004).
۱-۳-۱-۱ کیفیت آب و عوامل مؤثر بر آن
باید توجه داشت که رودخانه‌ها جریانات طبیعی آب هستند که در مسیر خود به دیگر انشعابات می‌پیوندند و به درون اقیانوس یا دریاچه‌ها تخلیه می‌گردند. این آب‌ها به وسیله ذوب شدن یخچال‌ها و دیگر منابع ذخیره طبیعی آب تغذیه می‌شوند اگرچه تنها ۰۰۰۱/۰% از کل آب‌های جهان را شامل می‌شوند ولی محتوی آب و نوترینت از کل نواحی زمین در طول مسیر خود می‌باشند. پس این آب‌ها می‌توانند به طور طبیعی در مسیر خود سنگ‌ها و گل و لای را در خود حل نمایند و به این طریق مقدار بسیاری از یون‌ها در رودخانه‌ها افزایش می‌یابد (UNESCO, 2002;Kumar and Dua, 2009).
امروزه با ازدیاد جمعیت و به علت افزایش فعالیت‌های صنعتی و کشاورزی، بشر نیز در ورود آلاینده‌ها و ایجاد تغییر آن‌ها سهیم می‌باشد. بررسی ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی و تعیین کیفیت آب به مسئله‌ مهم کشورهای پیشرفته و در حال پیشرفت تبدیل شده است. کیفیت آب به عنوان بحث روز و موضوع مورد علاقه‌ عموم در آمده است. همه‌ مردم اهمیت آب را به عنوان نیاز اولیه‌ زندگی می‌دانند. اگرچه خیلی از مردم نسبت به شرایط و کیفیت آبی که امروزه در دسترس آن‌ها قرار می‌گیرد با خبر نیستند. آلودگی آب روز به روز در دنیا افزایش می‌یابد. از طرف دیگر دسترسی به آب به مرور کم شده ‌است. براساس شرایط محیطی، کیفیت آب در خیلی از قسمت‌های دنیا کاهش یافته ‌است و مشکلات مربوط به آب به عنوان یک موضوع جهانی در آمده که نیاز به حل و فصل دارد ( and Febrina, 2011 Susilo).
بنابراین بررسی علمی کیفیت آب و چگونگی تأثیر مواد آلاینده بر آب‌های مورد استفاده، مورد توجه بیش‌تری قرار گرفته است. افزایش صنایع و ورود فاضلاب آن‌ها به رودخانه‌ها، نیاز به بررسی کیفیت آب‌ها را به عنوان آب آشامیدن، آب مورد استفاده‌ کشاورزی و زراعت، ویا زیستگاه جانوران آبزی، الزامی ساخته ‌است (WHO/UNEP, 1997; Bharti and Katyal, 2011;Alobaidy et al., 2010).
اگرچه برای اندازه‌گیری کیفیت آب بسیاری از عوامل از جمله: نوع آلاینده‌ها، حجم و زمان ورود پساب‌ها، تغییر پارامترهای محیطی، میزان آب رودخانه در زمان نمونه‌برداری و دیگر عوامل تأثیر گذار را باید در نظر گرفت cordoba, 2010; Bhardwaj et al 2010)).
در دهه‌ های اخیر با گسترش صنعت صید و صیادی تغییرات قابل توجهی در زیستگاه‌های آبی رخ داده‌ است. به طوری که در انتهای قرن بیستم میلادی، ساختار اغلب زیستگاه‌ها و جوامع ساحلی به دلیل ورود مقادیر زیاد آلاینده‌های شیمیایی، تحت تأثیر واقع شده بود. امروزه وضعیت این نواحی توسط پارامترهای کیفی و کمی متفاوتی ارزیابی می‌شوند. مناطق بندری، کانون تنش‌های محیطی فراوانی به خصوص در شهر‌های پرجمعیت(بیش از یک میلیون نفر) یا بنادر صنعتی و تجاری بزرگ می‌باشند، زیرا این مناطق منبع انواع آلودگی نظیر پساب‌های شهری و صنعتی، معدنکاری، زباله‌های حمل و نقل دریایی و مواد حاصل از لایروبی هستند(UNEP, 2008).
از جمله مواردی که باید به طور دقیق مورد توجه قرار گیرد، تغییر جوامع آبزیان اعم از پلانکتون، بنتوز و نکتون در اثر این گونه فعالیت‌ها می‌باشد. در این راستا، تلفیق اطلاعات مربوط به شیمی رسوبات و ویژگی‌های زیستی آن می‌تواند راه گشا باشد.
ورود آلاینده‌ها به محیط آب، پیامد‌های اکولوژیکی لایروبی، صید با تور ترال، تخریب زیستگاه، بهره برداری بیش از حد از ذخایر وحضور گونه‌های بیگانه و مهاجم همه از تغییرات ایجاد شده توسط انسان در محیط‌های آبی می‌باشد. بررسی مداوم ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی آب و رسوب و بررسی تراکم و تنوع موجودات شاخص، روش ارزنده‌ای در کنترل کیفیت محیط زیست دریا وکمک شایسته‌ای در جهت مدیریت هرچه بهتر سامانه‌های آبی می‌باشد(Begum et al., 2009;Biasi and Ranieri, 2006).
با گذشت زمان در طول مسیر رودخانه هم زمان با انجام عمل فرسایش، رسوبات به تدریج در بستر انباشته می‌شوند، و اگر لایروبی صورت نگیرد لنگرگاه پر شده و حمل و نقل و تردد کشتی‌ها با مشکل رو به رو می‌گردد. با توجه به سرعت رسوبگذاری رودخانه، لایروبی به صورت دوره‌ای، انجام می‌شود تا رسوبات جمع شده در کف رودخانه‌ها و دریاچه‌ها جمع آوری شده و عمق مورد نظر به وجود آید. ضمن دست‌یابی به این هدف این عملیات سبب تداوم تجارت بین المللی، صنعت توریسم و کسب لذت از قایقرانی تفریحی و ماهیگیری در محیط‌های آبی می‌شود. فعالیت‌های لایروبی جهت اعمال مدیریت سیستم های آبی ضروری می‌باشند (Wal et al., 2011).
گرچه طبق نظر محققین، این عملیات از جنبه زیست محیطی، اثرات گوناگونی در محیط آب ایجاد می‌کند ولی به منظور دستیابی به راه‌های آبی در بسیاری از کشورهای جهان، با اجرای این پروژه‌ها مقادیر بسیاری از رسوبات بستر دریا، برداشته می‌شوند (Carvalho et al.,2001).
۱-۳-۱-۲ اهمیت ارزیابی کیفیت آب
اهدافی که در مدیریت کیفیت آب مدنظر هستند عبارتند از:
دستیابی به استانداردهای کیفیت آب و حمایت از منافع مصرف‌کنندگان
بهبود کیفیت طبیعی و حفظ منابع تغذیه آب زیرزمینی
احیاء زیستگاه‌ها و حفاظت از گونه‌های آبزی و حیات وحش
تأمین فرصت‌های تفرجی، فضاهای سبز و امکاناتی که به وسیله وجود منابع آبی فراهم می‌گردند.
منبع آلاینده‌های آب‌های سطحی معمولاً ناشی از فعالیت‌های انسانی می‌باشد. انسان‌ها ضمن فعالیت‌های صنعتی و کشاورزی خود، مواد زائد و فاضلاب‌ها را وارد آب‌های سطحی کرده و آن‌ها را آلوده می‌نمایند. اگر چه نباید از عوامل طبیعی صرف‌نظر کرد. آب‌های زمینی شامل ترکیبی از مواد می‌باشند که برخی از آن برای زنده‌ماندن انسان‌ها و حیوانات و گیاهان ضروری می‌باشد گرچه در مواردی همین مواد می‌توانند برای انسان و اکوسیستم مضر واقع شوند. فلزات کم مقدار مانند آلومنیم، کروم، کبالت، مس، سرب، نیکل، نقره، روی و…به طور طبیعی در مقدارهای کم در آب‌های سطحی یافت می‌شوند که از سنگ‌های دگردیسی و آذرین منشأ می‌گیرند. گرچه این مواد می‌توانند حاصل فعالیت‌های انسانی نیز باشند، که اگر غلظت آن‌ها افزایش یابد برای مصرف‌کنندگان و اکوسیستم‌های طبیعی مضر و نامناسب می‌باشند (UNESCO, 2002).
به طور کلی تأثیر فعالیت‌های لایروبی بر کیفیت آب به دو صورت است: ۱- رسوبات معلق که ناشی از فعالیت‌های لایروبی یا دفع مواد حاصل از لایروبی می‌باشد که ایجاد تغییر در کیفیت آب می‌شود.۲- اختلالات حاصل از رسوبات که همراه با تغییرات در خصوصیات شیمیایی رسوبات لایروبی‌شده می‌باشد. لایروبی با تغییرات شیمیایی و رها شدن مواد متقاضی اکسیژن در ستون آب، کاهش DO، کاهش pH، آزاد شدن آلاینده ها و تغییر در قابلیت دسترسی بیولوژیکی آلاینده‌ها، بر نواحی در حال لایروبی تأثیر می‌گذارد. با افزایش مواد متقاضی اکسیژن مانند مواد‌آلی در ستون آب، DO کاهش می‌یابد، که این امر تأثیر شدیدی بر کیفیت آب خواهد داشت. از دیگر عوامل کاهش اکسیژن در محیط آب رها شدن مواد سولفیدی است که با مصرف اکسیژن به سولفات تبدیل می‌شوند و سبب کاهش اسیدیته نیز می‌گردند (Ohimain, 2008).